Axun Aierbe Mendizabal

Axun Aierbe itzultzaile eta irakasle zenari omenaldia egingo diote gaur, 2009ko apirilak 1, Euskal Herriko Unibertsitatearen Gasteizko campuseko Letren Fakultatean. Guk ere gure omenaldi xumea egiteko, ItzuL posta-zerrendan 2002ko martxoaren 14an idatzi zuen testua argitaratzea erabaki dugu, haren oroimenez eta esker onez. Posta-zerrendan "preskribatu da / preskribatu du" zalantza agerturik, halako foroetan gutxitan agertzen diren bezalako mezu mamitsu eta dokumentatua idatzi zuen Axun Aierbek; artikulu bat, azken batean, gaurkotasun eta balio bete-betea duena orain ere.

Agindutakoa zor omen da, eta ea zorra kitatzen dudan! Egun batzuk barru esan eta aste batzuk igaro direnez, ekin diezaiodan ziurrenik luze samar aterako zaidan laburpen honi.

Aditz iragangaitz ez-ergatibo eta ez-akusatiboez (preskribatu, funtzionatu, dimititu, existitu... etab.): SIDELEZ zerrendako zenbaitek emandako erantzunen, argibideen eta bibliografia-aholkuen berri ematen eta irakurri ditudan artikulu batzuetatik ateratako zenbait ondorioren berri ematen ahaleginduko naiz labur-labur.

Ez-ergatiboen eta ez-akusatiboen arteko bereizkuntzaren berri luze-zabal ematen dutenak Levin & Rappaport Hovav (1995) dira. Itziar Lakak aholkaturiko liburu bikaina da. Honela diote (1995: 98): «The distinction between internally and externally caused verbs corresponds roughly to the distinction between unaccusative and unergative verbs. As we show in chapter 4, internally caused verbs are generally unergative, whereas many unaccusative verbs are derived from externally caused verbs. There are two reasons for saying that there is only a rough correspondence between the internally/externally caused verb distinction and the unaccusative/unergative distinction. First, as we show in section 3.3, there are unaccusative verbs that are not derived from causative verbs; these are the verbs of existence and appearance. Second, as we have just shown, there is a class of internally caused verbs of change of state, and, as we show in section 4.2.1, these verbs are unaccusative».

Bereizketa horren berri ematen du Mendikoetxeak (1999) ere: «La clase de los verbos intransitivos es una clase heterogenea que incluye formas con muy distintas propiedades semánticas y sintácticas. Se debe a Perlmutter (1978) la distinción entre dos clases de verbos intransitivos: los inergativos y los inacusativos o ergativos (...) Los dos tipos de verbos tienen en comun que requieren un solo participante o argumento cuya realización sintáctica es la de sujeto, pero se distinguen en la relación semántica que se establece entre el argumento y el verbo. Los verbos inergativos, formas como "llorar", "reir", "saltar", "toser", denotan actividades o procesos que dependen de la voluntad de un agente. Los verbos inacusativos son verbos que denotan bien estados o bien eventos no agentivos (logros), como "existir", "aparecer", "llegar", "florecer", "crecer", etc., cuyo unico argumento se interpreta como el elemento que recibe la acción o en el que se produce o manifiesta la eventualidad que denota el verbo: i.e. el argumento de este verbo es un tema o paciente».

Labur-labur esateko, aditz iragangaitz ez-ergatiboek subjektu egilea ("agent") dute eta ez-akusatiboen subjektua, berriz, jasailea da edo gai rola hartzen du aditzak hala egotzita.

Ildo horretatik, Euskal Gramatika Laburra: Perpaus Bakuna (Euskaltzaindia, 1993) liburuan esaten dena aintzat harturik egin nuen baieztapena ez da guztiz zuzena; honela dio Euskaltzaindiak (1993: 14): «aditz iragangaitz ez-akusatiboak dira absolutiboa markatzen dutenak eta aditz iragangaitz ez-ergatiboak, ostera, ergatiboa behar dutenak». Baieztapen orokor horrek salbuespenak ditu.

Ildo horretatik, Beñat Oihartzabalek ohartarazi nau «euskaraz solas aditz morfologikoki bakunak (mintzatu, hizkatu, solastatu, elekatu...) semantikoki inergatiboak» direla. Aditz horiek da motako laguntzailea hartzen dute. Era berean, Beñatek esana da «anitzez gutiagotan gertatzen da kontrakoa (hau da, aditz inakusatiboak, adibidez egoera-aldaketa aditzak edo gertatze-aditzak, NORK-aditzak izatea)». Maileguzko aditzei dagokienez, Oihartzabalek dioenez, «iparraldean gehienetan frantsesaren avoir / être oposaketari jarraikitzen gatzaizkio ("eskiatzen du", "protestatzen duzu", "xikanatzen du" vs. "suizidatu da", "pleinitzen zara", "debruiatzen da")».

Frantsesez eta italieraz aditz iragangaitz ez-akusatiboen eta ez-ergatiboen bereizketa nabari da, esaterako, hartzen duten aditz laguntzailean, izan ere, ez-ergatiboek frantsesez avoir eta italieraz avere laguntzailea hartzen dute eta ez-akusatiboek, berriz, frantsesez être eta italieraz essere laguntzailea. Ez-akusatiboen kasuan partizipioaren eta subjektuaren arteko komunztadura gauzatzen dute bai frantsesez bai italieraz. Hizkuntzaz hizkuntza badira hainbat ezaugarri ez-akusatiboak eta ez-ergatiboak sintaktikoki bereizten dituztenak. Izan ere, Levin-ek eta Rappaport Hovav-ek, Rosen-ek esanak bilduz, esan dute, to blush ingelesez eta arrosire italieraz esanahi aldetik baliokide diren arren ('gorritu'), ingelesezkoa ez-ergatiboa dela subjektuari egile rola egozten diolako. Aldiz, arrosire aditzak italieraz egoera-aldaketa adierazten duen neurrian, ez-akusatiboa da, eta subjektuari gai rola egozten dio.

Honainokoa, sarrera orokor nahi baino luzeagoa, baina, tira...

Preskribatu, funtzionatu eta dimititu bezalako aditz iragangaitzez, berriz, aipatu behar da, iritzi guztiak ez datozela bat. Itziar Lakak dio euskaraz ez-ergatiboak direla gaztelaniaz ere hala direlako, eta subjektu egilea dutelako.

Beñat Oihartzabalek esan dit preskribatu frantsesez iragankorra dela eta ez zaiola ezaguna adiera iragangaitza.

Xabier Alberdik joan den irailean Euskaltzaindiaren Biltzarrean, Gramatika Jardunaldietan aurkezturiko artikulua bidali zidan (Euskera aldizkarian argitaratzekoa da) eta hor ageri denez, «aditz mailegatu banaka batzuk (funtzionatu, kotizatu, zirkulatu) ez dira egiledunak [...] hor sartzen da jokoan barne-kausalitateko aditzen gramatikalizazio desberdinen hipotesia (Mendikoetxea, 1999: 1602-1605; Levin, 1995: 136, 146). "Funtzionatu", "kotizatu", "zirkulatu" predikatuek barne-kausa duten gertakariak adierazten dituzte: "makina horrek funtzionatzen du" esaten denean, nolabait interpretatzen da makina horrek propietate edo ezaugarri bereziren bat duela makina ibiltzea eragiten duena, hau da, argumentuaren beraren propietateren bat jotzen da gertakariaren eragiletzat. Badirudi, beraz [...] barne-kausaren nozioa [...] jokoan sartzen dela aditz mailegatu iragangaitz batzuen erregimena erabakitzerakoan: alegia, barne-kausalitateko predikatu batzuk ez-ergatibo gisa mailegatzen ditu euskarak. Indar edo joera horixe nabaritzen bide da, batez ere hizkuntza mintzatukoak diren hurrengo adibideetan eta antzerakoetan: "autoak ez du arrankatzen", "pilotak txarto botatu du"...».

Bestalde artikulu berean honako baieztapen hau ere egin du: «aditz ez-ergatibo mailegatu gehienak (abdikatu, abortatu, abusatu, arnegatu, bidaiatu, blasfematu, bogatu, deklaratu, desertatu, dudatu, emigratu...) egiledun tipikoak dira: gertakari horietako gehienak izaki baten borondateari loturik daude eta izaki batek kontrolatuak dira; maizenik izaki hori [+ gizakia] ezaugarriduna, edo gutxienik [+ biziduna] izan ohi da».

Beste pasarte batean, honela dio paseatu eta beste aditz batzuk direla-eta: «Saltatu eta paseatu aditzei dagokienez, alde batetik ez dago dudarik literatura-tradizioaren pisua da erregimenaren alde makurtzen dela, nabarmenki gainera. Bide batez, paseatu aditza tradizioan da aditz modura erabiltzeko arrazoietako bat gaztelaniazko erabilera pronominala izan liteke (ik. DRAE, pasear). Baina beste alde batetik, Sarasolak berak dioenez eta EEBS-ko datuek baieztatzen dutenez, ezin da ukatu gaurko hiztun askok aditz horiek ez-ergatibotzat jotzen dituztela. Bi aditz hauetan Hiztegi Batuak tradizioari eutsi nahi izan dio, baina ez-ergatiboen aldeko bilakaera hori —Sarasolak apelatu, komuniatu, emigratu, eskatu eta itsastatu aditzetan baieztatua— ez dirudi gaurko edo azken aldi honetako joera berria denik».

Alberdik artikulu horretan, besteak beste, ondorio hauek atera ditu: «Egia da erdarazko aditz iragangaitz batzuk du aditz gisa geureganatu ohi ditugula euskaraz (bidaiatu, eskiatu, korritu...). Baina trataera edo jokaera hori ez da orokorra, bi aldagaik baldintzatua baizik: a) semantikaren aldetik, jokaera ez-ergatiboa egiletasuna agerian duten aditzei (abdikatu, abortatu, abusatu, arnegatu, bidaiatu, blasfematu, bogatu, deklaratu, desertatu, dudatu, emigratu...) edota barne-kausalitateko gertakizuna adierazten duten aditz zenbaiti (funtzionatu, kotizatu, zirkulatu) loturik ageri zaizkigu gehienbat; b) sintaxiaren aldetik, jokaera ez-ergatiboa albo-erdaretan se klitikorik gabeko erdal aditz iragangaitz egiledunetara mugatzen da gehienbat: horrelakoetan ageri da garbien ez-ergatiboen aldeko joera berria ("saltatu du", "deskantsatu du", "dantzatu du", "olgatu du"...), tradizioko erabilera ez-akusatibo ohikoari ("saltatu da", "deskantsatu da", "dantzatu da", "olgatu da"...) bizkarra ematen diona». Aurrerago honela dio: «gaztelaniaz edota frantsesez se klitikorik ez duten aditz iragangaitz egiledunak dira gehienbat ez-ergatibo gisa mailegatuak izateko hautagai direnak. Multzo horretakotzat har litezkeen zenbait aditzekin (saltatu, deskantsatu, dantzatu, olgatu, komulgatu...) gaurko erabileran da > du bilakaera baieztatu dugun arren, multzo txiki horretatik kanpo ez dago duda-izpirik. Esate baterako, joera ez-ergatiboa pentsaezina da albo-erdaretan se klitiko berezkoa duten aditzak (gazt. amotinarse, atreverse, quejarse...) edota aditzen adiera klitikodunak (gazt. conformarse, fiarse, portarse, signarse, descuidarse, divertirse, interesarse, ocuparse, dedicarse, ducharse...) mailegatzean. Era berean, jokaera ez-ergatiboa nekez gertatzen da existentzia edota agerpen-aditz gehienak (gazt. existir, faltar, caber, pasar, sobrar...) mailegatzean».

Beraz, uste dut dimititu aditzaren gainean ez dagoela zalantzarik: ez-ergatiboa da, subjektu egile (gizaki) biziduna duelako.

Funtzionaturi buruz interpretazio ezberdinak dauden arren, ez-ergatiboa dela baieztatu dute bai Itziar Lakak bai Xabier Alberdik. Kasu honetan, subjektua makina bada, jakina, [- gizaki] eta [- bizidun] motakoa da.

Preskribatu ez-ergatiboa dela dio Itziarrek, baina gaztelaniaz jokabide bikoitza duela esango nuke. Prescribir adiera iragankorrean aurkitu dut batean eta bestean, baina ez iragangaitzean (beraz, adibideak neuk asmatuak dira).

Hector Campos-ek dioenez (1999: 1.566-1.568) aditz iragankorrek eta ez-akusatiboek partizipio egitura absolutua onartzen dute baina ez «berez iragangaitz direnek» («intransitivos en si» = ez-ergatiboak):

   - Terminadas las labores, saldremos a beber una copa [iragankorra]
   - Una vez partido el autobus, no hay nada que podamos hacer para detenerlo [ez-akusatiboa]
   - *Ladrados los perros... [ez-ergatiboa]

«*Funcionada la maquina,...» edo «*dimitido el parlamentario» bezalakoak ez dira zilegi aditz ez-ergatiboak direlako. Nik neuk, «una vez prescrito el delito...» egitura zilegi dela esango nuke. Hortaz, ez-akusatiboa?

Gaztelaniaz Camposek eta beste batzuek aditz iragankor eta iragangaitz ez-ergatiboek -dor/-tor atzizkia onartzen dute eta aditzetik eratorritako egile-izenak edo egile-adjektiboak (gazt. «sustantivos o adjetivos deverbales agentivos") era daitezke. Euskaraz, -le eta -tzaile atzizkiak ditugu pareko. Preskribatzaile hiztegietan ageri ez den arren, zilegi dela esango nuke baldin eta preskribatu aditza bagenu adiera iragankorrean, baina adiera iragankorretarako bestelako ordainak ditugu eta ez dut uste «*delitu preskribatzaile» bezalako zerbait egin daitekeenik. Hortaz, ez-akusatiboa?

Gai hori aztertu dute Miren Azkaratek (1992) eta Lluisa Graciak (1992) ere.

Camposek beste ezberdintasun bat ikusi du izenlagunen bidezko egituretan, galde- perpausak eratzerakoan. Honako adibide hauek dakartza:

(176)   a. Vendrán los jugadores de ese equipo
            b. ¿De qué equipo vendrán [los jugadores _______]?

(177)   a. Correrán los jugadores de ese equipo
            b. *¿De qué equipo correrán [los jugadores _______]?"

Hau da, galde-perpausa egokia da aditz ez-akusatiboen kasuan, baina ez- ergatiboen kasuan ez dirudi zilegi denik. Prescribir aditzak ildo honetatik ez-ergatibo gisara jokatzen duela dirudi:

            - Prescribirán los delitos de la década pasada
            - *¿De qué década prescribirán [los delitos _________]?

Camposek (1999: 1.568) azkenik, beste ezaugarri bat aipatu du: se inpertsonalaren erabileran, iraganaldian ez dago debekurik aditz ez-ergatiboen kasuan, baina ez-akusatiboen kasuan ez dirudi naturala denik:

(179)   a. Se trabajó todo el dia ayer
            b. ?Se llegó temprano a la oficina ayer.

            - Se prescribió la receta ayer (iragankorra)
            - ?Se prescribió el delito ayer (iragangaitz ez-akusatiboa?)

«El delito prescribió ayer» egitura, aldiz, onargarri da.

Mendikoetxeak dioenez (1999: 1.583), aditzaren partizipioa izenaren modifikatzaile gisara ager daiteke ez-akusatiboen kasuan baina ez du horrelakorik onartzen ez-ergatiboen kasuan:

(8)       a. Un tesoro recientemente aparecido
            b. *Un perro muy ladrado.

Nik neuk «Un delito (recientemente) prescrito» onargarri dela esango nuke, baina «*Un delito muy prescrito» ez da zilegi. Modifikatzaileen mailakatzaileez ez dut ezer aurkitu aditz iragangaitzen sailkapenari loturik. Aztertzeko moduko puntu bat izan daiteke.

Mendikoetxeak beste ezberdintasun baten berri ere eman du (1999: 1.583), izan ere, gaztelaniaz, aditz ez-akusatiboek determinatzailerik gabeko sintagmak onartzen dituzte subjektu gisara, baina ez dirudi horrelakorik zilegi zaienik aditz ez-ergatiboei:

(9)     (ez-akusatiboak)

            a. Siempre vienen mujeres
            b. Todos los años llegan las cigüeñas
            c. Existen problemas.

«Esta posibilidad está vetada para los verbos inergativos», dio:

(10)     a. ?Duermen mujeres
            b. ?Juegan niños
            c. ?Trabajan jovenes"

Nik neuk «*prescriben delitos» ez dut uste zilegi denik. Hortaz, ez-ergatiboa? Prescribir aditzak, adiera iragankorrean onartuko luke horrelako egitura bat: «Prescriben recetas».

Datu horiek ikusita ez dirudi harritzekoa denik batzuk edo batzuetan du laguntzaileaz baliatzea eta beste batzuk edo beste batzuetan da laguntzaileaz.

«El delito prescribe a los diez años» perpausean subjektu egilea dugula sinestea kosta egiten zait. Barne-kausarik ere ez dut ikusten, preskribatzea kanpo-erabaki batetik baitator (legez xedatua izateagatik edo dena delakoagatik). Kanpo-kausalitatea dagoen gehienetan aditza ez-akusatiboa izan ohi da Levin-ek eta Rappaport Hovav-ek esan bezala, baina gorago ageri diren gaztelaniazko adibideetan jokabide bikoitza duela esan daiteke.

Nolanahi ere, Xabier Alberdik esandakoa kontuan harturik normala dirudi du motako aditza izatea: «sintaxiaren aldetik, jokaera ez-ergatiboa albo-erdaretan se klitikorik gabeko erdal aditz iragangaitz egiledunetara [?] mugatzen da gehienbat: horrelakoetan ageri da garbien ez-ergatiboen aldeko joera berria».

OHARRA:

Terminologiaz: ez-akusatibo eta ez-ergatibo terminoak baliatu baditut ere, badira bestelako proposamenak ere.

- ez-akusatiboak = ergatiboak vs. ez-ergatiboak
- ez-ergatiboak = berez iragangaitzak (“intransitivos en sí”) vs. ez-akusatiboak

BIBLIOGRAFIA:

ALBERDI, Xabier (2001): "Euskal aditz mailegatuen erregimena: hurbilketa" (Euskera aldizkarian argitaratzekoa. (Editatzailearen oharra: IKER 14 liburuan argitaratu zuen azkenik Euskaltzaindiak, 2003an. Hemen bila daiteke; "mailegatuen" hitza sakatuta, adibidez).

AZKARATE, Miren (1992): "Sobre los compuestos de tipo "sustantivo + sust/adj deverval" en euskera" in GOENAGA, Patxi (arg.) (1995): De Grammatica Generativa, Euskal Herriko Unibertsitatea & Gipuzkoako Foru Aldundia, Gasteiz & Donostia, 39-50, ASJUren gehigarriak, XXXVIII.

CAMPOS, Hector (1999): "Transitividad e intransitividad" in BOSQUE, Ignacio & DEMONTE, Violeta (zuz.) (1999): Gramatica Descriptiva de la lengua española 2: Las construcciones sintácticas fundamentales. Relaciones temporales, aspectuales y modales, Espasa Calpe, Madril, 1.519-1.574.

GRACIA, Lluisa (1992): "Los nombres agentivos en -dor y la nocion de herencia en morfología" in GOENAGA, Patxi (arg.) (1995): De Grammatica Generativa, Euskal Herriko Unibertsitatea & Gipuzkoako Foru Aldundia, Gasteiz & Donostia, 51-66, ASJUren gehigarriak, XXXVIII.

LEVIN, Beth & RAPPAPORT HOVAV, Malka (1995): Unaccusativity: At the Syntax-Lexical Semantics Interface, The MIT Press, Cambridge, Massachusetts, London, England.

MENDIKOETXEA, Amaya (1999): "Construcciones inacusativas y pasivas" in BOSQUE, Ignacio & DEMONTE, Violeta (zuz.) (1999): Gramatica Descriptiva de la lengua española 2: Las construcciones sintácticas fundamentales. Relaciones temporales, aspectuales y modales, Espasa Calpe, Madril, 1.575-1.629

(1)
a. Nik etortzeko esan, eta zu etorri ez.
b. Zer gerta ere joan beharra dago.
c. Zer ikus(i), hura ikas(i).
d. Zain dauzkagu ea noiz joango.
e. Sosak amaitu zaizkigu. Hemendik aurrera, Jainkoak esango.
f. …

Dans une phrase, il peut se trouver plusiers verbes périphrastiques, qui tous experiment la même relation quant au mode, au temps, à la personne, au complément, au nombre, etc. Alors, pour la rapidité et la force de la phrase, mieux vaut ne pas répéter l´auxiliaire après chaque infinitifer.

(2)
a. Mikel Iruñera joan eta hainbat mandatu egin zituen?
b. Mikelek, Iruñera joan, eta hainbat mandatu egin zituen?

(3)
a. Atea ireki zuen eta besarkada luze bat eman.
b. Atea ireki eta besarkada luze bat eman zion.

(4)
a. Eta zuk erranagatik garizuman kofesatuko zarela, orduan kontuak eginen eta zorrak pagatuko ditutzula, engana ahal zindezke. (Axular: Gero)

b. Errepuesta haur, hunein hotza, motza eta gogorra enzun dezatenean, nork pensatuko du, zer eginen eta erranen duten? Zer sentimendu erakutsiko duten? (Axular: Gero)

c. Etzaren hain hertsi, eta kokhart, eta handik eztakizula gertha Geronimo sainduak aingiraz erraiten duena: Zenbatenaz ere aingira eskuetan gehiago hertstuko, eta juntatuko baituzu, hanbatenaz lasterrago joanen eta eskapatuko zaitzu, eta handik zure arrantza galdu dukezu. (Etxeberri Sarakoa. Euskararen hastapenak)

Elipsizko perpausa ez da formalki menderatua, baina baditu ezaugarri batzuk menderatuetara hurbiltzen dutenak. Besteak beste, partizipio burutua finkoa da halakoetan, elipsigabeak markatzen baitu aspektua:

• Hortxe eserTZEN/IKO da(,) eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du. > Hortxe eserI, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du.

[…]
Beste norbaitek argitu duen moduan, eliptikoaren aurretik komarik gabe doan elementua eliptiko horrexena da, eta ez bestearena:

• Patxi hor eseri, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du (beste norbaitek).

Beraz, edo honela ematen da:

• Patxik, hor eseri, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du.

[…]
 
Edo, bestela, eta hori ere adierazi du baten batek:

• Hor eseri, eta egunkaria irakurtzen/irakurriko du Patxik.

Hortik landakoak ez dira, nire ustez, zuzen eta egokiak, elipsi molde horretan.
Gutxiago erabiltzen dugun baina hainbat abantaila dituen kontrako bidean, berriz, koma gutxiago behar da noski, lehenbiziko perpausa baita nagusi(tu)a, eta besteak haren subjektua hartzen baitu noski, menderatuek bezalaxe:

• Patxi hor esertzen/eseriko da(,) eta egunkaria irakurtzen/irakurriko (?irakurri)

Horiek dira, nire ustez (nire uste hala ere guztiz sendoz), aukera egokiak.

Aditz guztiak erregimen berekoak ez direnean, laguntzailea agerian duen aditzarekin egiten du subjektuak komunztadura (b eta c kasuak).

a) Mutikoa gelan sartu zen(,) eta atea itxi zuen.
b) Gelan sartu eta atea itxi zuen mutikoak.
c) Mutikoak, gelan sartu, eta atea itxi zuen.

Nik honelaxe idazten dut beti.

• Aitak goizean esparragoak bildu eta igerilekura joan da.

Zer du txarra horrek?

Esaldi horiek, niretzat, kopulatiboak dira eta subjektuaren komunztadura hurbileneko aditzarekin egiten dut.

• Aitak goizean esparragoak bildu eta igerilekura joan da.
• Aita goizean baratzera joan eta esparragoak bildu ditu.
  

Ez naiz, dena dela, tematuko. Norbaitek bestela behar duela frogatzen badu, aldatu eta kitto.

(5)
a. Pernandok izkutura joan eta ardagai puska bat piztu zuan. (G. Muxika: Pernando Amezketarra)

b. Atzean zetorren soldaru prantzesak txoperrarenganaño joan eta itz egin zion. (Txillardegi: Leturiaren egunkari ezkutua)

(6)
a. Ori, zaut hasten besotik harturik ene laguna, zelhaia erhiaz erakusten zaundalarik: Egiak baditu hiru itxura, baldin beha egoiten bazaizkio aitzinetik, parrean, edo, han harat joan eta, gibeletik. Hiru itxura berezi. Egia bera ezin ezagutuz, hiruetarik bat hautatzen baitu gizonak eta bere barnean finkatzen, ordutik eratxikitzen daizkolarik bere egintza eta gogoeta guziak. Hoberenaren berextera behar baitu beraz ari, bere onetan. (J. Etxepare: Buruxkak)

b. Bereala errira joan eta jende guziari esan zioten, Israel'tarrakkin itzegin zutela; eta bi aldetakoak ezkontzaz elkartzea txit ondo zetorkiela; baña onetarako Israel'tarren legeak agintzen zuena egin bear zala. (Lardizabal: Testamentu zarreko edo berriko kondaira)

c. Polita, Zezili, polita, deabruen batek galerazoten ezpadeust. Ara: zuk senarraren eriotzea ixillean eukiko dozu. Bien bitartean, ni zurera joan eta senarraren oean, ondo-ondo estalduta, sartuko naiatzu. Gela erdi-illunean dagoala, notarioari deituko deutsagu, eta lar ondo be jakingo dot nik zer erantzun. Zer deritxazu, Zezili? (P. Bilbao: Ipuin-barreka)

d. Gure zangurrua une onen begira egoan. Karramarruarengana joan eta esan eutson. (P. Bilbao: Ipuin-barreka)

e. Eta gertha zedin bidean ioaiten eta Damascera hurbiltzen ninzela eguerdu irian, subitoki zerutiko xistmist anzoko argi handi batek ingura bainenzan: (J. Leizarraga: Testament berria)

(7)
a. Joabek erregeagana joan eta esan zion: "Zer egin duzu? Abner etorri omen zaizu. Zergatik utzi diozu joaten?” (Elizen Arteko Biblia)

b. Filistearren buruzagiek emakumeagana joan eta esan zioten. (Elizen Arteko Biblia)

c. Eta nik joan eta McGonagall andereñoarena begiratu nuen erregistroan, eta mende honetan zazpi animagus bakarrik izan dira, eta Pettigrewen izena ez zegoen zerrendan... (J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren: Harry Potter eta sorgin harria)

d. Ni izkinara joan nintzen itsumustuka, neure ohiko aulkira, eta Nanniek, arasara joan, eta jerez botila bat eta ardo-kopa batzuk atera zituen.  (J. Joyce / I. Aldasoro: Dublindarrak)

e. Nik lanera joan eta egun guztia lasterka ematen nuen entregatu behar ziren zapata kaxa handi haiekin. (G. Celati / P. Lizarralde: Denak hasperenka)

f. Gero mezulariak azokara joan eta kondenatuen izenak eta delituak aldarrikatu zituzten. (Y. Kemal / F. Rey: Ararat mendiaren sumina)

g. Bada, ninfak joan eta esan zion uzteko negarrak eta mozteko enbor batzuk, haiekin almadia bat egiteko, etxera bidaliko zuela eta; biderako ogi eta ardo ugari ere emango ziola, eta zer jantzi ere bai. (Homero / J.K. Igerabide: Ulises)

(8)
a. Oharrik utzi izan ez banio gutxienez, ertzainak gela miatzera joan eta liburua aurkitu zutela esan niezaiokeen, baina momentuko urduritasunean Monikari argibide bat, desenkusa bat zor niola pentsatu nuen.  (J. Agirre: Romain zen bere izena)

b. Gero Amy txabolaren beste aldera joan eta han, eserita, burua sorbalda aldera okertu eta ilea txirikordatu zuen, esanez:-Ez hadi gero gauaren erdian hil, entzun? (T. Morrison / A. Garikano: Maitea)

c. Neska harraskara joan eta katilukada ur ponpatu zuen. (T. Morrison / A. Garikano: Maitea)

d. Andereñoa hitzik esan gabe belazera joan eta kapela ekarri zion. (L. Perutz / A. Garikano: Bederatzietatik bederatzietara)

e. Erretorea, gertatzen ari zenaz jabeturik, Leo Steinitzengana joan eta zerbait esan zion belarrira, niri gehiegizkoa iruditu zitzaidan kortesia batez. (A. Lertxundi: Ihes betea)

f. Gero ama aitarengana joan, eta esaten zion. (N. Ginzburg / F. Rey: Gure etxeko kontuak)

g. Amona xahar bat Gizonarengana joan eta paketea ukitzen dio. (X. Mendiguren Elizegi: 16 ipuin amodiozko)

(9)
a. Gelan sartu eta argia piztu zuen.
b. Mutikoa gelan sartu zen, eta argia piztu zuen.
c. Gelan sartu eta argia piztu zuen mutikoak.
d. Mutikoak, gelara sarturik/sartutakoan, argia piztu zuen.

1. Sarrera

Behin baino gehiagotan agertu izan dira ItzuL zerrendan siglen deklinabideari buruzko galderak, kontua oso garbi ez dagoen seinale: 1998ko abenduan galdera bat izan zen, 2000ko abenduan ere bai, 2001eko otsailean, 2001eko abenduan, 2004ko urrian, 2005eko otsailean eta abuztuan, 2006ko urtarrilean, 2007ko urtarrilean eta apirilean, 2008ko ekainean...

Gure hau osatzeko, ItzuLen esandako horiek guztiak jasotzen eta ordenatzen saiatu gara, baita han eta hemen siglen deklinabideari buruz idatzi izan direnak ere, osagarri. Esaterako, esku artean ibili ditugu Argiro idazteko proposamenak eta ariketak, Azpidazki, Berriaren estilo liburua, EIMAren Letra larriak, EIMAren Ortotipografia, Euskaldunon Egunkariaren estilo liburua (2001), IVAPen estilo liburua, Senezen agerturiko artikulu batzuk, UZEIren Laburtzapenen gidaliburua…  

2. Bi sigla mota

Badirudi nahiko garbi dagoela bi sigla mota daudela: izen berezien siglak, batetik, eta izen arruntenak, bestetik. Diskurtsoan txertatzen direnean, mota bakoitzak ezaugarri bereziak ditu, batez ere deklinabideari dagokionez.

2.1. Izen berezien siglak

Izen bereziak ordezkatzen dituzten siglak, hala nola 'EAJ', 'NBE' eta 'NATO', izen bereziak bezala deklinatu ohi dira.

2.1.1. Bi kasu berezi: plurala bai edo ez?

2.1.1.1. 'AEB'

Izen berezi bat ordezkatzen du, baina plurala den izen berezi bat. Horrek zalantza sortzen du: nola deklinatu, gainerakoak bezala, artikulurik gabe, ala pluralean? Eta egiaz nola irakurtzen da? Alegia, /a-e-be/ irakurtzen dugu, edo azpian den ‘[Ameriketako] Estatu Batuak’?

Gainerako siglak bezala deklinatzearen aldekoek ez dute arrazoirik ikusten ‘AEB’ pluralean deklinatzeko. Alde horretatik, guztiz sistematikoa da haien jokabidea, salbuespenik gabea: sigla irakurtzen da eta sigla irakurri behar da, ez atzean den izena.

Nolanahi ere, zaila da esaten kasu honetan egiaz sigla irakurtzen den ala ez. Hizketan ari garela behintzat, testurik gabe, inork ez du esaten /a-e-be/, baizik eta ‘Estatu Batuak’. Alde horretatik, badirudi oraindik ez duela lortu sigla guztiz ‘beregaina’ izatea, esaterako ‘EIMA’, ‘UZEI’ eta ‘PSOE’ diren moduan, nahiz eta gutxienez 2001. urteaz geroztik erabiltzen den —Euskaltzaindiak 1999an onartu zuen ‘AEB’ izatea Estatu Batuei dagokien sigla, baina zabaltzen hasi zenerako bazen 2001. urtea, oso oker ez bagaude—.

Pluralean deklinatzearen aldekoek, berriz, salbuespena egiten dute. Haien arrazoibidea hau da: testuan lehenik ‘Ameriketako Estatu Batuak (AEB)’ aipatu eta handik aurrera ‘AEB’ sigla erabiltzen bada, pluralari eustea komeni da, bestela koherentziak huts egiten duelako:

• Ameriketako Estatu Batuek (AEB) enbaxadorea izango dute Libian, 36 urtean lehen aldiz. AEBk Gene Cretz izendatu du kargu horretarako. (?)

Gaur egun, EIMAk proposatzen du ‘AEB’ izen berezi moduan deklinatzea; Berrian eta Elhuyar aldizkarian, adibidez, pluralean idazten dute. Ereduzko prosa gaur corpusean ‘AEB’ lema moduan jarrita, hau ageri da liburuetan:

• Izen berezi moduan deklinatua: Filosofiako gida (Askoren artean).

• Pluralean: Oskar Arana (Brooklyngo erokeriak), Iñigo Aranbarri (Hizlandia), Harkaitz Cano (Neguko zirkua, Belarraren ahoa), Itziar Eizagirre eta Amaia Lizarralde (Garapen iraunkorra), Edurne Elizondo (Itoiz, porlanezko gezurra), Monika Etxebarria (Goragalea), Gotzon Garate (New Yorkeko kronika beltza), Iñaki Heras (Txanponaren bi aldeak), Edorta Jimenez (Hemingway eta euskaldunak zerbitzu sekretuetan), Alberto Ladron Arana (Eguzki beltzaren sekretua), Juan Ignacio Pérez eta Pello Salaburu (Unibertsitatea eta euskal gizartea gaur), Txema Ramírez de la Piscina (Ikus gaitzazuen), Urtzi Urrutikoetxea (Zoririk ez), Iban Zaldua (Etorkizuna), Patxi Zubizarreta (Pospolo kaxa bat bezala), Joseba Zulaika (ETAren hautsa),

Hori ikusirik, badirudi erabilera pluralaren alde makurtzen dela, baina Interneten, noski, denetik ageri da.

2.1.1.2. Izen bereko hainbat subjektu: EKT

EIMAren Ortotipografia liburuan emana dago kasu honen berri:

“Sigla batek izen bereko hainbat subjektu baldin baditu, orduan sigla hori pluralean deklinatuko da hala dagokionean. Horixe da, esate baterako, EKT (Euskal Kultura Taldea) siglaren kasua, honako adibide honetan ikus daitekeenez: 'Ahozkotasuna ikertzen ari dira Durangoko EKTn eta Gipuzkoako EKTetan.'”  

2.2. Izen arrunten siglak

Izen arruntak bezala deklinatzen dira, artikulu eta guzti. Horrelakoak dira, adibidez, ‘PC’ (ordenagailua) eta ‘CD’ (disko mota). Guztiz lexikalizatzen direnean, letra xehez idazten dira: ‘hiesa’, ‘radarra’, ‘modema’…

2.2.1. Nola deklinatu azken letra ‘-a’ dutenak?

Bi joera daude:

• EIMAren Ortotipografia liburuan, ‘A + a = A-ak’ idaztea proposatzen dute. Honela:

NA-a, NA-ak, NA-aren, NA-ari…

DNA-a, DNA-ak, DNA-aren, DNA-ari…

• Beste batzuek ‘A +a = A’ idazten dute. Honela:

NA, NAk, NAren, NAri…

DNA, DNAk, DNAren, DNAri…

Orain arte, bigarren joera izan da nagusi, eta badirudi EIMAk berak atzera egin lezakeela, Letra larriak liburuan honela baitio:

“Letra larriz idazten dira izen arrunten siglak ere. Adibideak:

BEZa (balio erantsiaren gaineko zerga), TAOa (trafiko eta aparkamenduaren ordenamendua), PVCa (polibinil kloruroa), DNA (azido desoxirribonukleikoa)... ” 

2.3. Kasu eztabaidagarri batzuk

Hona hemen zalantza sortzen duten sigla batzuk, besteak beste Itzul zerrendan bertan ikusi dugunez: ‘BEZa’/‘BEZ’; ‘PFEZa’/’PFEZ’; ‘KPIa’/’KPI’; ‘I+Ga’/’I+G’; ‘AHTa’/’AHT’… Eztabaidaren muina hau da: ea sigla horien atzean izen bereziak dauden, edo izen arruntak.

2.3.1. Zergak

‘BEZ’ eta ‘PFEZ’ agertu zaizkigu, baina, bistan denez, zergen sigla guztiei dagokie eztabaida. Gure administrazioetan, izen berezitzat hartu ohi dituzte zergen izenak, eta beste erakunde batzuetan, berriz, izen arruntzat; adibidez, EIMAn eta Berrian.

Ohar hau ageri da EIMAren Letra larriak liburuan:

“Euskarazko testu ofizialetan, dena den, ohikoa da zerga-izenak letra larriz hasita idaztea (Balio Erantsiaren gaineko Zerga; Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zerga), hori baita Espainiako administrazio-testuen tradizioa (Impuesto sobre el Valor Añadido; Impuesto sobre la Renta de las Personas Físicas). Frantziako testu ofizialetan edo katalanezko testu ofizialetan, berriz, letra xehez idazten dira zerga-izenak (frantsesa: taxe sur la valeur ajoutée; impôt sur le revenu des personnes physiques. Katalana: impost sobre el valor afegit; impost sobre la renda de les persones físiques)”.

Argi pixka bat egiteko, ikus dezagun beste hizkuntza batzuetan nola jokatzen duten, esaterako, balio erantsiaren gaineko zerga adierazteko orduan:

• Ingelesez, letra larriz nahiz xehez ageri da Interneten, baina erabilera zainduan nabarmena da xehez idazteko joera; esaterako, Britannica entziklopedian eta The Economisten, The Guardianen eta The Timesen estilo liburuetan: ‘value-added tax’.

• Frantsesez, administrazioan ez ezik bestela ere letra xehez idazten dute; adibidez, Le Monderen estilo liburuan: ‘taxe sur la valeur ajoutée’.

• Gaztelaniaz, administrazioaren tradizioa gorabehera, Europako Batzordeko Itzulpen Zuzendaritza Nagusiaren Guía del Departamento de Lengua Españolan letra xehez idaztea gomendatzen dute, ohartxo bat gehituta:

• “impuesto sobre el valor añadido (IVA) [en determinados contextos se escribe con mayúscula inicial en los sustantivos y adjetivos]

• impuesto sobre el volumen de negocios [sistema común del impuesto sobre el valor añadido: base imponible uniforme; en determinados contextos se escribe con mayúscula inicial en los sustantivos y adjetivos]

• impuesto sobre la renta [en determinados contextos se escribe con mayúscula inicial en los sustantivos y adjetivos]” 

Era berean, Europako Erkidegoetako Argitalpen Ofizialen Bulegoaren Libro de estilo interinstitucionalen ere letra xehez idatzita ageri da. 

Hizkuntza bateko eta besteko tradizioaren erakusgarria dugu IATEren datu basea: ‘value added tax’, ‘taxe sur la valeur ajoutée’, ‘Impuesto sobre el Valor Añadido’.

Hori guztia kontuan harturik, badirudi zergen izenak letra xehez idaztea dela joera nagusia, Espainiako tradizioaren eraginez administrazioan bestela jokatzen bada ere. IVAPen estilo liburuan bertan, honela diote:

“[…] zenbaitetan, erabiliaren ondorioz, sigla batzuk izen arrunt bilakatzen dira eta artikulua hartzen dute. Esaterako: BEZa […]”.  

2.3.2. Besterik

Zalantza sortu ohi duten beste kasuetan (‘KPIa’/’KPI’; ‘I+Ga’/’I+G’; ‘AHTa’/’AHT’), sigla horiei dagozkien izenak letra xehez idazten dituzte Elhuyar hiztegian, Euskaltermen eta Zehazki hiztegian (‘ikerketa eta garapen’ ez da ageri). Gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez ere xehez idatziak ageri dira bai Britannica entziklopedian eta bai IATEren datu basean.

Hori guztia kontuan harturik, badirudi zentzukoena ‘KPIa’, ‘I+Ga’ eta ‘AHTa’ idaztea litzatekeela, betiere onartzen badugu izen arruntak direla.  

3. Nola lotu atzizkia: marratxorik gabe

Siglei marratxorik gabe eransten zaie atzizkia gehien-gehienetan. Nolanahi ere, badira salbuespena egin ohi den kasu batzuk. Hona hemen zenbait idazkera liburuk zer kasutan gomendatzen duten marratxoa erabiltzea:

• Letra larriz idatziriko testuetan (Azpidazki, Argiro idazteko proposamenak eta ariketak, Berria, EIMAren Ortotipografia).

• Sigla bati letraren bat edo batzuk erantsiz sortutako sigletan; hau da, ‘PCEr’, ‘ETApm’, ‘NPGb’, ‘RNAm’ eta gisakoetan (Berria).

• Siglaren azken letra eta atzizkiaren lehena bera direnean (Azpidazki, Argiro, Berria, EIMAren Ortotipografia).

• Siglaren azken letra eta atzizkiaren lehena ‘-k’ direnean (Euskaldunon Egunkariaren estilo liburua, IVAPen estilo liburua).

• Siglaren azken letra ‘-r’ denean (Berria). Siglaren azken letra ‘-r’ izanik atzizkiaren lehena bokala denean (Azpidazki, IVAPen estilo liburua). // Siglaren azken letra ‘-r’ denean ere ez da marratxorik erabiltzen, eta ez da bikoiztu behar (EIMAren Ortotipografia).  

Lehenbiziko bi kasuetan nahiko argi dago marratxoa jartzea komeni dela, argitasunaren mesedetan:

PS-KO KIDEA; ELA-REN ERABAKIA

PCEr-ko kidea; Bi RNAm-ak batera

Beste hiruretan, batez ere estetikoa da kontua, eta, beharbada horregatik, nahasiagoa erabilera. Oraingo nahas-mahasean, forma hauek ari dira lehian:

GKE-etan / GKEetan

AEK-ko / AEKko

NFR-ko / NFRko; PAR-eko / PAReko

Zaila da esaten zenbateraino dagoen zabalduta bata eta bestea. Nolanahi ere, Googlen begiratu bat emanda, badirudi ‘GKEetan’ forma gehiago erabiltzen dela ‘GKE-etan’ baino: ‘GKEetan’ 1.670 aldiz, eta ‘GKE-etan’ bederatzitan. Baina ‘AEK-ko’ gehiago ageri da ‘AEKko’ baino: ‘AEK-ko’ 14.200 aldiz, eta ‘AEKko’ 344tan…

Alegia, badirudi erabiltzaileek gehienbat bi ‘k’ elkartzen direnean sentitzen dutela marratxoa erabiltzeko premia eta, hango eta hemengo gomendioen gainetik, jokabidea errazte aldera egin dutela. Ockhamgoaren labana zorroztu beharko dugu…

1. Sarrera

Galdera hau egin zuen Ales Bengoetxeak, 2005eko martxoaren 22an, ItzuL zerrendan: “gorri koloreko arrosa” ala “kolore gorriko arrosa”? Datu batzuk eman zituen Alesek berak. “Euskal hiztegietan begiratuta, badirudi izenondo gisa joan behar dutela urdin, hori, gorri eta abarrek (kolore urdineko, kolore horiko, kolore gorriko...), baina Ereduzko Prosa Gaur corpusean begiratuz gero, gauzak ez daude horren garbi (parentesi artean, zenbat aldiz ageri den): kolore berdeko (1), berde koloreko (4), kolore gorriko (2), gorri koloreko (1), kolore horiko (1), hori koloreko (7)…”.

Hiru urte joan dira galdera hori zerrendan plazaratu zenetik, corpusa hazi da, eta adibide gehiago ateratzen dira bilaketak egitean. Berdearen kasuan, adibidez, hauek dira 2008ko maiatzeko kopuruak: 6 aldiz ageri da kolore berdeko hitz-segida, eta 12 aldiz berde koloreko segida. Bigarren kopuru hori, ordea, ez da benetakoa: 12 horietatik, zazpi bakarrik dira berde koloreko, besterik gabe; gainerako bostetan, berdeak ñabardura jakin bat du (“sagar-berde koloreko tapiz”, adibidez). Hiru multzo hauek egin ditzakegu:

a)         kolore berdeko praka
            kolore berdeko pastilla
            kolore berdeko jertse
            kolore berdeko kotagaineko
            kolore berdeko jardunaldi

b)         berde koloreko barrakoi
            berde koloreko larruzko poltsa
            berde koloreko hosto (2 aldiz)
            berde koloreko etorkizun
            berde koloreko ordoki
            berde koloreko argi

c)         urre berde koloreko soineko
            aza-berde koloreko alfonbra
            lima-berde koloreko ibilgailu
            lima-berde koloreko onddo-kapela
            sagar-berde koloreko tapiz

Ales Bengoetxeak egindako galderaren haritik, bost lagunek egin zituzten iruzkinak posta-zerrendan: Fernando Rey, Patxi Petrirena, Julian Maia, Antton Gurrutxaga eta Antton Elosegi. Testu hau osatzeko, lagungarri izan ditut Alfontso Mujikaren oharrak ere. Adostasun handia nabari da aztergai nagusiaren inguruan: gorri (edo berde, etab.) izenondo soila da lehen aukera, eta kolore hitza sartuz gero kolore gorriko da erabiltzekoa, eta ez gorri koloreko (beraz, baztertu beharrekotzat jo ziren b multzokoak, oro har). Hala ere, badira azterkizun gehiago ere, c multzoko adibideen eta kolore-izen berriago batzuen haritik (3. eta 4. puntuetan ikusiko ditugu).

2. Berdea, arrosa-kolore(ko)a eta arrosa

ItzuLen esandakoak aintzat hartuz eta zehaztasunen bat edo beste sartuz, honela laburbildu liteke gaia:

2.1.  Kolorea adierazteko hitz batzuk adjektiboak dira: zuri, gorri, berde, hori, urdin, marroi, gris… Hala, etxe gorria, jertse berdea eta horrelakoak esaten ditugu.

2.2. Gaur egun, erdaraz "de color verde", “de couleur vert” erako esamoldeak erabiltzen direlako edo, “berde koloreko liburu bat" eta halakoak entzuten eta irakurtzen dira. Aukerarik arruntena “liburu berde bat” da, eta kolore izena erabili nahi bada, berriz, “kolore berdeko liburu bat”.

2.3. Beste zenbait kolore edo ñabardura adierazteko, adjektiboez baliatu beharrean, gauza batzuen izenez baliatzen gara: arrosa(-)kolore, gaztaina(-)kolore, laranja(-)kolore, urre(-)kolore, ardo(-)kolore, teila(-)kolore, pistatxo(-)kolore… Hitz-elkarketak ditugu halakoak berez (izena + izena), eta bi jokabide sintaktiko dituzte:

• izenlagun, izenaren ezkerretik: arrosa(-)koloreko elastikoa, ardo(-)koloreko itsasoa, urre(-)koloreko xingola…
• izenondo, izenaren eskuinetik: elastiko arrosa(-)kolorea, itsaso ardo(-)kolorea, xingola urre(-)kolorea…

2.4. Aurreko saileko izen horietako bat edo beste adjektibo ere bihurtua da dagoeneko. Esate baterako, arrosa. Izan ere, "arrosa(-)koloreko elastiko” edo “elastiko arrosa(-)kolore” ez ezik, “elastiko arrosa” ere esaten da. Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian, adjektibo izate hori ere aitortu zaio hitzari: Elastiko arrosa.

2.5. Esan liteke beste kolore-izenen bat ere bide berean aurreratua edo bururaino iritsia dela. Inor gutxi harrituko da, esate baterako, "laranja(-)koloreko euritako” edo “euritako laranja(-)kolore” ez ezik “euritako laranja” ere entzuten badu. Idatziz ere aurki daitezke adibideak (EPG edo Ereduzko Prosa Gaur corpusean aurkitu ditugu hauek).

• Azkenean gorbata laranja bat aukeratu zuen. (Bederatzietatik bederatzietara, Leo Perutz / Anton Garikano).
  
• Argi laranja ahul batek girotzen zuen kolore granateko girnaldez apaindurik zegoen klubeko terraza. (Egurra Pinotxori, Aritz Gorrotxategi).

2.6. Adjektibo bihurtzeko bide hori egin badute kolore-izen batzuek, edozeinek egin ote dezake? “Gaztaina(-)koloreko begiak” edo “begi gaztaina(-)koloreak” izan ote daitezke "begi gaztainak"? “Teila(-)koloreko jaka” izan ote daiteke “jaka teila”? Edo “izokin(-)koloreko pintura” izan ote daiteke “pintura izokin”? Aipatutako bi kasuetatik landa (arrosa eta laranja), ez dirudi gure belarriak oraingoz halakoak ongi hartzen dituenik.

3. Fuksia, turkesa eta beste

Hainbat kolore-izen berri ere bada: fuksia, turkesa, zian… Halakoak ez ditugu, oro har, izen ezagunekin lotzen, eta esan liteke ez dakigula zehazki izen edo adjektibo sentitzen ditugun. Hona turkesa-ren adibide batzuk, Ereduzko Prosa Gaur-etik hartuak. Zenbaitetan, esaldi berean ere bi eredu ageri dira:

• Gilderoy Lockhart, ordea, ezin garbiago zegoen turkesa-koloreko jantzi dotoreekin, ile horia dir-dir zuela urrez apaindutako kapela turkesa ondo jarriaren azpia. (Harry Potter eta sekretuen ganbera, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren).
  
• Han koaderno ezin politagoak ikusi ditut, eta nire barrena askatzeko (zerikusirik ez bulegoko akta, agiri eta fakturekin) eta nire zuloa nola edo hala ixten laguntzeko, azal turkesa duen hauxe hautatu dut, politegia aukeran bertan idatziko ditudanak kontuan hartuz. (Jeans-ak hozkailuan, Patxi Zubizarreta).

Gure ustez, normala da hein batean arrotz diren kolore-deitura horiek izenondotzat hartzea eta izenaren eskuinetik ematea.

Azken ordukoa: Euskaltzaindiak eman berri duen arau batean (Hiztegi Batuko F letrari dagokiona), fuksia ageri da, informazio honekin: “fuksia 1 iz. Fuchsia sp. 2 iz. eta izond. (kolorea)”.

4. Pinu berdea eta pinu-berdea

Aztertzekoa da beste sintaxi-kontu pare bat ere, sarrerako c) multzoko adibideen haritik.

4.1. Berez adjektibo den kolore bat (berde, esaterako), izen batez ñabarturik ager daiteke, eta, hartara, hasierako c) multzoan jarri ditugunen erako egiturak osatu: “aza-berde koloreko tapiza”, “sagar-berde koloreko oihala”… Aposizioan doa, halakoetan, kolore hitza, kolorea deskribatzen duen hitz-elkarketaren ondoan (azaren berde = aza-berde). Ikus, adibidez, Aurelia Arkotxak 2008-10-31ko Berrian idatzitako hau: “Ohartzen naiz berehala, zaia artilezko eskoziar tartan berde ilun elegantez duela, eta harekin estetikoki ongi doan pinu-berde koloreko elastiko (jertse) fina.”

4.2. Halako ñabardura batzuk toki-izenekin lotzen dira. Esate baterako, urdin jakin bati gaztelaniaz "azul Bilbao" deritzo, eta berde bati "verde Bidasoa". Euskaraz, berriz ere hitz-elkarketaz, bilbo-urdin eta bidasoa-berde, ez dira oso erabiliak baina.

4.3. Gertatzen da, kasu batzuetan,  kolore-izen bati adjektibo bat eranstea ere: iratze(-)kolore ez ezik, "iratze+ondu+kolore”zango genituzke esan nahia ere gerta daiteke, adibidez. Zer forma dagokie halakoei? Ezinbestekoa da -en lotura erabiltzea (iratze onduaren kolorea), ala egoki da iratze ondu kolorea egitura ere? Azkeneko horrek badu kidetasunik, gure ustez, haragi erre usain modukoekin[1]. Aurkitu ditugun adibideetan, honelakoak dira nagusi:

• Ongi ikusteko, laukizuzen okre argi bat bereizi beharko litzateke magma horretatik, bertan obo okre argi bat ezarri, eta ginbail okre ilun bat erantsi gainean, Sienako buztin errearen koloreko txirikorda bat zintzilikaturik lukeena, eta, are gehiago esango dut, tartekatua. (Estilo-ariketak. Raymond Queneau / Xabier Olarra).
  
• Emakumea azukre errearen kolorekoa da, eta barratik irteteko buelta emanda musika makinara joango da. (Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia).
  
• Argiak suaren ondoko hauts errearen kolorea hartu zuen. (Konpainia noblean, Anjel Lertxundi).

[1] Euskaltzaindiaren 25. arauak saihestu beharrekotzat jotzen du, oro har, hiru hitzen elkarketa, baina salbuespenen artean, I.3.4 puntuan, hauexek aipatzen ditu: “[Eguzki-lore gisakoen alorreko] irizpen-, multzo-, zati- eta mota-elkarteak. Beste gehienek baino askatasun handixeagoa dute hauek honelako hedapenetarako: butano-saltzaile itxura, kafe erre usaina, zakar-biltzaile taldea, orein-haragi zatia, perpaus subordinatu motak”.

1. Sarrera

Galdera hau egin zuen Ales Bengoetxeak, 2005eko martxoaren 22an, ItzuL zerrendan: “gorri koloreko arrosa” ala “kolore gorriko arrosa”? Datu batzuk eman zituen Alesek berak. “Euskal hiztegietan begiratuta, badirudi izenondo gisa joan behar dutela urdin, hori, gorri eta abarrek (kolore urdineko, kolore horiko, kolore gorriko...), baina Ereduzko Prosa Gaur corpusean begiratuz gero, gauzak ez daude horren garbi (parentesi artean, zenbat aldiz ageri den): kolore berdeko (1), berde koloreko (4), kolore gorriko (2), gorri koloreko (1), kolore horiko (1), hori koloreko (7)…”.

Hiru urte joan dira galdera hori zerrendan plazaratu zenetik, corpusa hazi da, eta adibide gehiago ateratzen dira bilaketak egitean. Berdearen kasuan, adibidez, hauek dira 2008ko maiatzeko kopuruak: 6 aldiz ageri da kolore berdeko hitz-segida, eta 12 aldiz berde koloreko segida. Bigarren kopuru hori, ordea, ez da benetakoa: 12 horietatik, zazpi bakarrik dira berde koloreko, besterik gabe; gainerako bostetan, berdeak ñabardura jakin bat du (“sagar-berde koloreko tapiz”, adibidez). Hiru multzo hauek egin ditzakegu:

a)         kolore berdeko praka
            kolore berdeko pastilla
            kolore berdeko jertse
            kolore berdeko kotagaineko
            kolore berdeko jardunaldi

b)         berde koloreko barrakoi
            berde koloreko larruzko poltsa
            berde koloreko hosto (2 aldiz)
            berde koloreko etorkizun
            berde koloreko ordoki
            berde koloreko argi

c)         urre berde koloreko soineko
            aza-berde koloreko alfonbra
            lima-berde koloreko ibilgailu
            lima-berde koloreko onddo-kapela
            sagar-berde koloreko tapiz

Ales Bengoetxeak egindako galderaren haritik, bost lagunek egin zituzten iruzkinak posta-zerrendan: Fernando Rey, Patxi Petrirena, Julian Maia, Antton Gurrutxaga eta Antton Elosegi. Testu hau osatzeko, lagungarri izan ditut Alfontso Mujikaren oharrak ere. Adostasun handia nabari da aztergai nagusiaren inguruan: gorri (edo berde, etab.) izenondo soila da lehen aukera, eta kolore hitza sartuz gero kolore gorriko da erabiltzekoa, eta ez gorri koloreko (beraz, baztertu beharrekotzat jo ziren b multzokoak, oro har). Hala ere, badira azterkizun gehiago ere, c multzoko adibideen eta kolore-izen berriago batzuen haritik (3. eta 4. puntuetan ikusiko ditugu).

2. Berdea, arrosa-kolore(ko)a eta arrosa

ItzuLen esandakoak aintzat hartuz eta zehaztasunen bat edo beste sartuz, honela laburbildu liteke gaia:

2.1.  Kolorea adierazteko hitz batzuk adjektiboak dira: zuri, gorri, berde, hori, urdin, marroi, gris… Hala, etxe gorria, jertse berdea eta horrelakoak esaten ditugu.

2.2. Gaur egun, erdaraz "de color verde", “de couleur vert” erako esamoldeak erabiltzen direlako edo, “berde koloreko liburu bat" eta halakoak entzuten eta irakurtzen dira. Aukerarik arruntena “liburu berde bat” da, eta kolore izena erabili nahi bada, berriz, “kolore berdeko liburu bat”.

2.3. Beste zenbait kolore edo ñabardura adierazteko, adjektiboez baliatu beharrean, gauza batzuen izenez baliatzen gara: arrosa(-)kolore, gaztaina(-)kolore, laranja(-)kolore, urre(-)kolore, ardo(-)kolore, teila(-)kolore, pistatxo(-)kolore… Hitz-elkarketak ditugu halakoak berez (izena + izena), eta bi jokabide sintaktiko dituzte:

• izenlagun, izenaren ezkerretik: arrosa(-)koloreko elastikoa, ardo(-)koloreko itsasoa, urre(-)koloreko xingola…
• izenondo, izenaren eskuinetik: elastiko arrosa(-)kolorea, itsaso ardo(-)kolorea, xingola urre(-)kolorea…

2.4. Aurreko saileko izen horietako bat edo beste adjektibo ere bihurtua da dagoeneko. Esate baterako, arrosa. Izan ere, "arrosa(-)koloreko elastiko” edo “elastiko arrosa(-)kolore” ez ezik, “elastiko arrosa” ere esaten da. Ibon Sarasolaren Euskal Hiztegian, adjektibo izate hori ere aitortu zaio hitzari: Elastiko arrosa.

2.5. Esan liteke beste kolore-izenen bat ere bide berean aurreratua edo bururaino iritsia dela. Inor gutxi harrituko da, esate baterako, "laranja(-)koloreko euritako” edo “euritako laranja(-)kolore” ez ezik “euritako laranja” ere entzuten badu. Idatziz ere aurki daitezke adibideak (EPG edo Ereduzko Prosa Gaur corpusean aurkitu ditugu hauek).

• Azkenean gorbata laranja bat aukeratu zuen. (Bederatzietatik bederatzietara, Leo Perutz / Anton Garikano).
  
• Argi laranja ahul batek girotzen zuen kolore granateko girnaldez apaindurik zegoen klubeko terraza. (Egurra Pinotxori, Aritz Gorrotxategi).

2.6. Adjektibo bihurtzeko bide hori egin badute kolore-izen batzuek, edozeinek egin ote dezake? “Gaztaina(-)koloreko begiak” edo “begi gaztaina(-)koloreak” izan ote daitezke "begi gaztainak"? “Teila(-)koloreko jaka” izan ote daiteke “jaka teila”? Edo “izokin(-)koloreko pintura” izan ote daiteke “pintura izokin”? Aipatutako bi kasuetatik landa (arrosa eta laranja), ez dirudi gure belarriak oraingoz halakoak ongi hartzen dituenik.

3. Fuksia, turkesa eta beste

Hainbat kolore-izen berri ere bada: fuksia, turkesa, zian… Halakoak ez ditugu, oro har, izen ezagunekin lotzen, eta esan liteke ez dakigula zehazki izen edo adjektibo sentitzen ditugun. Hona turkesa-ren adibide batzuk, Ereduzko Prosa Gaur-etik hartuak. Zenbaitetan, esaldi berean ere bi eredu ageri dira:

• Gilderoy Lockhart, ordea, ezin garbiago zegoen turkesa-koloreko jantzi dotoreekin, ile horia dir-dir zuela urrez apaindutako kapela turkesa ondo jarriaren azpia. (Harry Potter eta sekretuen ganbera, J.K. Rowling / Iñaki Mendiguren).
  
• Han koaderno ezin politagoak ikusi ditut, eta nire barrena askatzeko (zerikusirik ez bulegoko akta, agiri eta fakturekin) eta nire zuloa nola edo hala ixten laguntzeko, azal turkesa duen hauxe hautatu dut, politegia aukeran bertan idatziko ditudanak kontuan hartuz. (Jeans-ak hozkailuan, Patxi Zubizarreta).

Gure ustez, normala da hein batean arrotz diren kolore-deitura horiek izenondotzat hartzea eta izenaren eskuinetik ematea.

Azken ordukoa: Euskaltzaindiak eman berri duen arau batean (Hiztegi Batuko F letrari dagokiona), fuksia ageri da, informazio honekin: “fuksia 1 iz. Fuchsia sp. 2 iz. eta izond. (kolorea)”.

4. Pinu berdea eta pinu-berdea

Aztertzekoa da beste sintaxi-kontu pare bat ere, sarrerako c) multzoko adibideen haritik.

4.1. Berez adjektibo den kolore bat (berde, esaterako), izen batez ñabarturik ager daiteke, eta, hartara, hasierako c) multzoan jarri ditugunen erako egiturak osatu: “aza-berde koloreko tapiza”, “sagar-berde koloreko oihala”… Aposizioan doa, halakoetan, kolore hitza, kolorea deskribatzen duen hitz-elkarketaren ondoan (azaren berde = aza-berde). Ikus, adibidez, Aurelia Arkotxak 2008-10-31ko Berrian idatzitako hau: “Ohartzen naiz berehala, zaia artilezko eskoziar tartan berde ilun elegantez duela, eta harekin estetikoki ongi doan pinu-berde koloreko elastiko (jertse) fina.”

4.2. Gertatzen da, kasu batzuetan,  kolore-izen bati adjektibo bat eranstea ere: iratze(-)kolore ez ezik, "iratze+ondu+kolore” esan nahia ere gerta daiteke, adibidez. Zer forma dagokie halakoei? Ezinbestekoa da -en lotura erabiltzea (iratze onduaren kolorea), ala egoki da iratze ondu kolorea egitura ere? Azkeneko horrek badu kidetasunik, gure ustez, haragi erre usain modukoekin[1]. Aurkitu ditugun adibideetan, honelakoak dira nagusi:

• Ongi ikusteko, laukizuzen okre argi bat bereizi beharko litzateke magma horretatik, bertan obo okre argi bat ezarri, eta ginbail okre ilun bat erantsi gainean, Sienako buztin errearen koloreko txirikorda bat zintzilikaturik lukeena, eta, are gehiago esango dut, tartekatua. (Estilo-ariketak. Raymond Queneau / Xabier Olarra).
  
• Emakumea azukre errearen kolorekoa da, eta barratik irteteko buelta emanda musika makinara joango da. (Lagun izoztua, Joseba Sarrionandia).
  
• Argiak suaren ondoko hauts errearen kolorea hartu zuen. (Konpainia noblean, Anjel Lertxundi).

Azken ohar bat, marratxoaz: horri buruzko arauak bi jokaerak onartzen dituela iritzi diodan kasuetan jarri dut (-) zeinua elkarketan. Izan liteke, horretan ere, gehiago zehaztu beharrik.

[1] Euskaltzaindiaren 25. arauak saihestu beharrekotzat jotzen du, oro har, hiru hitzen elkarketa, baina salbuespenen artean, I.3.4 puntuan, hauexek aipatzen ditu: “[Eguzki-lore gisakoen alorreko] irizpen-, multzo-, zati- eta mota-elkarteak. Beste gehienek baino askatasun handixeagoa dute hauek honelako hedapenetarako: butano-saltzaile itxura, kafe erre usaina, zakar-biltzaile taldea, orein-haragi zatia, perpaus subordinatu motak”.