2013/01/10 08:57:50.536 GMT+1

SIGLAK IRAKURTZEN, SIGLAK DEKLINATZEN

Alfontso Mujika Etxeberria

 

Ez da siglen gaia berria plaza honetan. 2008an, Irene Arraratsek lan luze bat argitaratu zuen Siglen deklinabidea izenburupean. Oraingo honetan, han zehaztutako puntu batzuk berriro agertuko dira, eta, alde horretatik, ez da berrikuntza handirik izango. Hala ere, egunerokoan nabari da —nabari dut— siglak oraindik zalantza-iturri gertatzen zaizkiela —zaizkigula—, batzuetan, itzultzaile eta idazleoi. Horregatik, eskema bat eta irizpide-sorta bat plazaratzea da lantxo honen helburua, inori lagungarri gertatzen bazaio (edo, bestela, eztabaidagai izatea da helburua, inori eztabaidagarri gertatzen bazaio).

aurkibidea

1. Sigla laburtzapen-mota bat da

2. Sigla zer den, akronimoa zer den, sigla lexikalizatua zer den

3. Sigla eta akronimo mistoak (letrak eta sinboloak nahasian)

4. Sigla izen arrunta edo izen berezia izan daiteke, zer ordezkatzen duen

5. Sigla irakurri ala siglak ordezkatzen duena irakurri?

6. Siglen irakurketa

             6.1. Irakurketa silabikoa

             6.2. Letrakako irakurketa

             6.3. Irakurketa mistoa

7. Zalantzak siglak irakurtzean

8. Erdaretan ere, zakurrak oinutsik

9. Siglen deklinabidea

             9.1. Kasu berezi bat: sigla arrunta eta -a letraz amaitua nola deklinatu?

10. Sigla teknikoen deklinabidea

11. Erreferentea izendapen berezia eta plurala duten siglen deklinabidea

12. Zalantzak sailkatzean

13. Ortotipografia-arazoak

             13.1. Marratxoa bai ala ez?

             13.2. Siglak letra etzanez?

 

1. Sigla laburtzapen-mota bat da

Unitate lexikoen adierazpen laburtuei laburtzapen deritze. Laburtzapenak baliabide grafikoak dira, eta hitz edo adierazpen konplexuak idazkeran modu laburtuan irudikatzeko balio dute. Laburtzapen grafikoak egiteko, bi prozedura daude: laburdurak eta siglak (Gaur egun, bi prozedura bereiziak badira ere, jatorri bera dute. Esan daiteke sigla muturreko laburdura dela, hitza hasierako letrara laburtzea dela siglatzea).

Sinboloak ere laburtzapentzat jo ohi dira, baina, adiera hertsian, ez dira laburtzapen, zeren eta ez baitira hitzen edo hizkuntza-adierazpenen laburtzapenak, baizik eta kontzeptuen zuzeneko adierazpen grafiko egonkor eta normalizatuak, letra bidezkoak zein (Ag zilar; W ohm) alfabetokoak ez diren bestelako zeinu bidezkoak (° gradu); ideogramak dira.

 

2. Sigla zer den, akronimoa zer den, sigla lexikalizatua zer den

Sigla bat da adierazpen lexikal konplexu bat (gehienetan, izen-sintagma bat izaten da) osatzen duten hitzen (edo hitz nagusien) hasierako letrekin osatutako hitza[1]. Printzipioz, siglaren letra guztiak maiuskulaz idazten dira. Adibidez, OEH (Orotariko Euskal Hiztegia), GKE (gobernuz kanpoko erakundea). Sigla hitz arrunt gisa (silaba-multzo gisa) ahoskatzeko modukoa bada, akronimo deritzo. Adibidez, FIFA (Fédération Internationale de Football Association), OTA (ordenagailu bidezko tomografia axiala). Baina akronimo hitzak badu beste adiera bat: akronimoa da haren osagai diren hitzetariko baten edo gehiagoren letra batekin baino gehiagorekin osatzen den sigla[2]. Adibidez, ARKO (Arrasateko Komunikabideak), AFNOR (Association Française de Normalisation). Azken definizio horren arabera, bulegotika (bulego + informatika), informatika (informazio + automatika), Gestapo (Geheime Staatspolizei) edo Benelux (België, Nederland en Luxemburg) akronimoak dira, baina, jatorria gorabehera, hiztunak ez ditu siglatzat hartzen.

Lexikalizazioa siglen berezko ezaugarrietako bat da. Erabiliaren erabiliaz, hitz arrunt bilaka daitezke; hori gertatzen denean, galdu egiten dute sigla-izaera, eta minuskulaz idazten dira; irakurketari zein deklinatzeari dagokienez, hitz arruntak dira. Halakoak dira, adibidez, laser (light amplification by stimulated emission of radiation), radar (radio detection and ranging), modem (modulator-demodulator) edo hies (hartutako immunoeskasiaren sindromea). Lexikalizatuz gero, utzi egiten diote sigla izateari, eta, horrenbestez, azterlantxo honetan ez dira kontuan hartuko.

 

3. Sigla eta akronimo mistoak (letrak eta sinboloak nahasian)

Siglak osatzean, gertatzen da, inoiz, letrez gainera alfabetokoak ez diren beste zeinuak ere agertzea, hala nola zenbakiak edo beste era bateko sinboloak. Halakoetan, zeinuaren edo zenbakiaren izena irakurtzen da, eta letraz osatutako atala dagokion prozeduraren arabera irakurtzen da. Adibidez:

MP3 formatua [eme-pe-hiru], I+G jarduerak [i-gehi-ge], 3D espazioa [hiru-de], G10 taldea [ge-hamar], M15 gizarte-mugimendua [eme-hamabost], RPG III (Report Program Generator III) [erre-pe-ge hiru].

 

4. Sigla izen arrunta edo izen berezia izan daiteke, zer ordezkatzen duen

Siglak ordezkatzen duen adierazpena edo izendapena —siglaren erreferentea, alegia—, arrunta edo berezia izan daiteke.

Izen berezia zer den eta zer ez den bereizteko, irizpide semantikoa erabili ohi da[3]. Irizpide horrek esanahiari erreparatzen dio. Izen bereziaz adierazten dena bakarra da, ezaguna da, zehatza da. Izen bereziak erreferente elkartu bat du. Erreferentzia zehatza du; izen arruntak, berriz, kategoria jakin bateko elementuei izena emateko erabiltzen dira. Izen bereziek ez dute esanahirik, izen arruntek ez bezala; definizioz, bakarrak dira, eta izendatzeko balio dute.

Sigla bidez adierazten diren izendapen berezi gehien-gehienak izen arruntez, edo izen bereziz eta arruntez, osatuta daude, eta, ohiko izen bereziek ez bezala, determinatzailea hartu ohi dute:

       Euskadiko Orkestra Sinfonikoa

       Arrasateko Komunikabideak

Alegia, sinfoniko eta komunikabide hitzak izen arruntak dira, eta, arruntak diren aldetik, determinatzailea hartzen dute. Hala ere, hitz arrunt horiek barnean dituzten izen-sintagmak (Euskadiko Orkestra Sinfonikoa eta Arrasateko Komunikabideak) izendapen bereziak dira, izen-sintagma horietako bakoitza erakunde bat adierazten baitu (horregatik idazten dira hasierako letra larriz izen-sintagma osatzen duten hitzak)[4]. Halakoak adierazpen izendatzaileak dira, erreferente bakarra dute (erakundea, gertaera, artelana..), eta haien funtzioa identifikatzailea eta bereizlea da. Adierazpen izendatzaileok egitura finkoa dute, egonkorra; alegia, haien osagaiak ezin dira aldatu, edo ezin da osagai berririk sartu adierazpena aldatu gabe: osagaietan aldaketarik sartuz gero, beste errealitate baten izendapen identifikatzaile bat sortuko da (Nafarroako Unibertsitatea eta Nafarroako Unibertsitate Publikoa erakunde desberdinak dira). Gainera, adierazpen izendatzaileetan, haien osagaien esanahien konbinazioa ez dagokio, nahitaez, aipatzen duten erreferentearen izaerari, haren inguruko informazioa ematen badu ere. Adibidez, Amnistia Internazionala ez da amnistia bat, baizik eta giza eskubideen aldeko elkarte bat; Arrasate Euskaldun Dezagun ez da desira bat adierazteko perpaus bat, baizik eta Arrasate euskaldundu nahi duen elkarte bat. Horrek guztiak frogatzen du adierazpen izendatzaileak izen bereziekin parekagarriak direla.

a) Siglak ordezkatzen duen izendapena arrunta bada, siglak determinatzailerik gabeko sintagma ordezkatzen du. Horregatik, dagokion determinatzailea eransten zaio siglari, izen arruntei bezala:

       DDTa : dikloro difenil trikloroetanoa

       GEOak: genetikoki eraldatutako organismoak

b) Siglak ordezkatzen duen izendapena berezia bada, siglak izendapen osoa ordezkatzen du, determinatzailea barne:

       EOS: Euskadiko Orkestra Sinfonikoa (eta ez *EOSa)

       ARKO: Arrasateko Komunikabideak (eta ez *ARKOak)

Bereizketa hori funtsezkoa da, eta ondorioak ditu siglak deklinatzeko orduan.

 

5. Sigla irakurri ala siglak ordezkatzen duena irakurri?

Irakurlearen edo hiztunaren aukera da sigla irakurtzea/esatea edo siglaren jatorrian dagoen izendapen konplexua irakurtzea/esatea. Sigla oso ezaguna ez denean edo lehen aldiz aurkezten denean, ohikoa da siglaren erreferente osoa adieraztea. Adibidez, EIA ikusi testuan baina Europako Ingurumen Agentzia esatea edo irakurtzea. Hori norberaren aukera da, eta, gainera, gerta daiteke, eta gertatzen da, aukera hori baliatzea edo ez baliatzea unearen, publikoaren edo egoeraren arabera. Horregatik, hori kontuan hartu gabe deklinatu behar lirateke siglak testuan; alegia, sigla beti sigla gisa irakurriko dela pentsaturik deklinatu behar litzateke. Gero, irakurleak bere hautua egingo du. Bestela, ezinezkoa da siglak sistema koherente baten arabera deklinatzea.

 

6. Siglen irakurketa

Siglek hitz izan nahia dute. Siglen hitz-bokazio hori orokorra da, ez da euskaraz bakarrik gertatzen. Hitz-bokazio horregatik, sigla batzuk lexikalizatu eta hitz bihurtzen dira, sigla-izaera galdurik.

Irakurketari dagokionez, ordezkatzen duten adierazpena garatu gabe irakurtzen dira siglak. Hori dute bereizgarri nagusi laburduren eta sinboloen aldean. Laburdurak idatzi egiten dira, baina ez dira irakurtzen. Adibidez, K.a. V. mendean idazten bada ere, Kristo aurreko V. mendean idatzita balego bezala irakurtzen da, eta ez *[ka-a bosgarren mendean]. Sinboloekin, beste hainbeste gertatzen da. Adibidez, balea 15 m luze zen idazten bada ere, balea 15 metro luze zen idatzita balego bezala irakurtzen da, eta ez *[balea 15 eme luze zen].

Hiztunak sigla irakurtzeko hautatzen duen modua (silabaka edo letraka) sigla osatzen duten letren antolaerak erabakitzen du, baita siglaren tamainak berak ere (sigla zenbat eta laburragoa izan, hainbat aukera gutxiago hitz moduan irakurria izateko); hau da, faktore formalek erabakitzen dute. Baina ez dira faktore bakarrak, badira-eta faktore ez-fonologikoak ere: historikoak, soziologikoak eta lexikalak.

Siglak irakurri egin behar dira, eta, irakurtzeko, haien formak eskatzen duen prozedura erabiltzen da; hau da, siglaren gorputz grafikoaren irakurgarritasunak erabakitzen du irakurtzeko prozedura: irakurketa silabikoa, letrakako irakurketa edo irakurketa mistoa.

6.1. Irakurketa silabikoa

Sigla askoren egitura arazorik gabe egokitzen da euskararen silaba-egiturara, eta, horrenbestez, arazorik gabe irakur daitezke silaba-segida gisa, edozein hitz irakurtzen den moduan. Beraz, printzipioz, sigla hitz bat balitz bezala irakurtzeko modukoa bada, hala irakurtzen da edo hala irakurtzeko joera dago. Adibidez:

EIZIE [ei-zi-e] (Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea)

OLBE [ol-be] (Opera Lagunen Bilboko Elkartea)

GAO [ga-o] (Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala)

6.2. Letrakako irakurketa

Badira sigla asko ahoskatzen zailak, edo, besterik gabe, ahoskaezinak, euskararen silaba-egiturarekin bat ez datozelako. Halakoetan, sigla letraka irakurtzen da, letreiatu alegia, sigla osatzen duen letra bakoitzaren izena esanez. Adibidez:

KPI [ka-pe-i] (kontsumoko prezioen indizea)

GKE [ge-ka-e] (gobernuz kanpoko erakundea)

LHK [ele-hatxe-ka] (Lan Harremanen Kontseilua)

6.3. Irakurketa mistoa

Zenbaitetan, siglak bi atal izaten ditu ahoskagarritasunari dagokionez: bata ahoskagarria da, eta bestea ahoskagaitza. Halakoetan, irakurketa silabikoa eta letrakako irakurketa konbinatu egiten dira: atal ahoskagarria silabaka irakurtzen da, eta atal ahoskagaitza letreiatu egiten da. Adibidez:

CD-ROM [ze-de-rom] (Compact Disk Read-only memory)

PSOE [pe-soe] (Partido Socialista Obrero Español)

JPEG [jota-peg] (Joint Photographic Experts Group)

 

7. Zalantzak siglak irakurtzean

Kasu gehienetan, zalantzarik gabe erabakitzen du hiztunak nola irakurri sigla; silabaka, letraka edo bietara. Baina bada zalantza eragiten duenik, edo aukera teoriko bat baino gehiago duenik ere (eta albo-erdaren eragina ere kontuan hartzekoa da, jakina). Zenbait kasu eta azpikasu daude.

Sigla bi letraz osatuta egonik:

       kontsonante + bokal hurrenkera dagoenean, silabaka irakur badaiteke ere, letraka irakurri ohi da:

BI [be-i] (Batxilergo-institutua), FA [efe-a] (foru-aldundia), GE [ge-e] (guraso-elkartea; garapen-ekintza), LO (lurralde-ordezkaritza), MU (Mondragon Unibertsitatea), SA (Sozialista Abertzaleak; sozietate anonimoa).

       bokal + kontsonante hurrenkera dagoenean, letraka irakurtzen da:

AN [a-ene] (Aliantza Nazionala), EP [e-pe] (Europako Parlamentua), EB [e-be] (Europar Batasuna; Ezker Batua; Euskal Batasuna).

       bokal + bokal hurrenkera dagoenean, letraka irakurtzen da; hau da, batzuetan aukera izanik ere, ez da diptongotzat jotzen:

AI [a-i] (Amnistia Internazionala), EA [e-a] (Eusko Alkartasuna), EI [e-i] (Eusko Ikaskuntza), EO [e-o] (eguneko ospitalea), UA [u-a] (Unidad Alavesa).

Sigla hiru letraz osatuta egonik:

       bokal + bokal + kontsonante edo bokal + bokal + bokal hurrenkera dagoenean, letraka:

AED [e-e-de] (Arrasate Euskaldun Dezagun), AEK [a-e-ka] (Alfabetatze Euskalduntze Koordinakundea), AEB [e-e-be] (Ameriketako Estatu Batuak), EAE [e-a-e] (Euskal Autonomia Erkidegoa), EAB [e-a-be] (Europako Agiri Bakuna), UEU [u-e-u] (Udako Euskal Unibertsitatea).

       Batzuekin zalantza egin daiteke, batez ere bokal + bokal + kontsonante multzoan azken kontsonantea L (AOL, America On Line: [a-o-ele / a-ol]) , N (UON, University of Nairobi: [u-o-ene / u-on]), R (UAR, Unidad de Acción Rural; [u-a-erre / u-ar]) edo S (EOS, Euskadiko Orkestra Sinfonikoa: [e-o-ese / e-os]) denean.

Ikusten denez, irakurketak ondorioak ditu deklinatzean. Beraz, hobe litzateke salbuespenik ez egitea. Salbuespenik ez egitea idazteko orduan; hau da, bokal + bokal + kontsonante edo bokal + bokal + bokal hurrenkeran beti letrakako irakurketa erabiliko balitz bezala deklinatzea. Ez dakit arrakasta izateko aukera handirik duen aurreko proposamenak, baina, sistematikotasunik gabe, nekez lortuko dugu uniformetasuna deklinatzean (norbaitek esango du arazo txikia dela eta ez dela lehentasuna, eta ez zaio arrazoirik faltako ziur asko, baina, adibidez, lan kolektibo batean komeniko litzateke uniformetasuna lortzea).

       kontsonante + bokal + kontsonante, edo kontsonante + bokal + bokal (bokalak desberdinak badira) edo bokal + kontsonante + bokal hurrenkera dagoenean, silabaka:

EKE (Euskal Kultur Erakundea), EGA (Euskararen Gaitasun Agiria), ENA (École Nationale d’Administration), ETE (enpresa txiki eta ertainak), ZAU (zainketa aringarrietako unitatea), ZIU (zainketa intentsiboetako unitatea), TAO (trafiko eta aparkamenduaren ordenazioa), baina DEE (Drogak Eragindakoen Elkartea): [de-e-e] eta ez [de-e]), TIR (Nazioarteko Errepide Garraioa), TAC (urteko harrapaketa kopurua), SIS (Schengengo informazio-sistema).

       Baina zalantza ere izaten da batzuetan. Adibidez, hauek ere silabaka irakurtzekoak dira?:

TAT (Torturaren Aurkako Taldea), BAB/BAM (Baiona-Angelu-Miarritze), PEF (Prestakuntzako Europako Fundazioa), NEZ (norberaren erregistro-zenbakia) (baina BEZ siglarekin ez dugu arazorik; sistematikoki hitz moduan irakurtzen dugu).

Gorago esan bezala, printzipioz, hobe horretan salbuespenik ez egitea. Baina salbuespentzat jo behar da h kontsonantea; Hegoaldean behintzat mutua denez, siglan gertatzen denean sigla letraka irakurtzen da: EHE (Euskal Herrian Euskaraz), EHU (Euskal Herriko Unibertsitatea), HEO (Hizkuntza Eskola Ofiziala). Dena den, hasieran edo erdian gertatzen denean, ez du ondoriorik deklinatzeari dagokionez.

       kontsonante + kontsonante + bokal hurrenkera dagoenean, printzipioz, letraka:

KPI (kontsumoko prezioen indizea), JBA (jatorrizko bertsioa azpitituluekin), GKE (gobernuz kanpoko erakundea), FBI (Ikerketa Bulego Federala).

 

8. Erdaretan ere, zakurrak oinutsik

Euskaraz, batzuetan, sigla irakurtzeko moduari buruzko zalantzak baditugu, ez dugu pentsatu behar gure hizkuntzaren estandarizazio-maila eskasaren ondorio baino ez dela eta erdaretan holako arazorik ez dagoela. Kontua da gure albo-erdaretan eta erdara nagusietan hitzak ez direla deklinatzen (singular-pluralak eta maskulino-femeninoak kenduta); beraz, erdara horietan irakurketa-aldaerek ez dute, alde horretatik, ondoriorik.

Ingelesezko Wikipediak, adibidez, honela dio (http://en.wikipedia.org/wiki/Acronym):

There is also some disagreement as to what to call abbreviations that some speakers pronounce as letters and others pronounce as a word. For example, the terms URL and IRA can be pronounced as individual letters: /ˌjuːˌɑrˈɛl/ and /ˌaɪˌɑrˈeɪ/, respectively; or as a single word: /ˈɜrl/ and /ˈaɪərə/, respectively.(…)

Frantsesez (http://w3.erss.univ-tlse2.fr:8080/index.jsp?perso=plenat&subURL=Plenat98.pdf)

(…) les locuteurs qui ont connu la dernière guerre rendent BOF par /beoɛf/; mais les jeunes gens qui n’ont pas hérité cette prononciation de leurs aînés disent maintenant souvent /bɔf/. (…) Je me rappelle une émission télévisée d’il y a quelques années relatant une grève des universités au cours de laquelle le journaliste rendait ATOS par /ateoɛs/, alors que les représentants des syndicats et du Ministère employaient la prononciation courante /atɔc/. A l’inverse, une relation affective — de mépris ou de tendresse par exemple — avec la réalité siglée peut inciter à rendre le sigle sous sa forme lue, même si sa composition s’oppose à ce moded’oralisation. Je me souviens d’avoir heurté des militants en rendant PSU par /psy/: ils prenaient ce qui, de ma part, était plutôt une marque de sympathie pour une marque de dédain. Dans les cas de ce type, l’oralisation peut recourir à des procédés tout à fait étrangers à la lecture ordinaire, comme des épenthèses (e.g. JCR /ʃkrœ/), des métathèses (e.g. RATP /rtap/), des suppressions (e.g. SNCF / snœf /), des altérations (e.g. BEPC / bɛps/), ou même à des amas consonantiques réputés imprononçables (e.g. PMU /pmy/).

Gaztelaniaz:

(http://www.elcastellano.org/consultas.php?Tag=pronunciaci%F3n&Pag=9)

La pronunciación de la sigla URSS varía según la zona: /urs/ (España y algunas zonas de América), /uerreeseese/ (algunas zonas de América).

(http://dspace.usc.es/bitstream/10347/3488/1/pg_055-072_verba35.pdf)

Ello por no entrar en el peliagudo problema de los muchos casos en los que resulta difícil dilucidar si el ejemplo analizado es una auténtica sigla o una abreviatura compuesta: ¿una forma como AECC (Asociación Española Contra el Cáncer) se lee deletreada o se actualiza completamente? Esta duda surge continuamente cuando se recogen materiales escritos cuya realización oral se desconoce.

 

9. Siglen deklinabidea

Hiru faktorek erabakitzen dute siglen deklinabidea:

a) Siglaren erreferentea berezia (1) ala arrunta (2) den.

Siglak deklinatzeko orduan, lehen-lehenik, siglaren erreferentea izendapen berezia ala arrunta den ikusi behar da. Izan ere, gainerako izenak deklinatzeko orduan bezala, hori jakin behar da lehenengo, zein deklinabide-paradigma dagokion jakiteko.

b) Sigla letraka (1) ala silabaka (2) irakurtzekoa den.

Bigarrenik, sigla nola irakurtzen den ebatzi behar da. Sigla letraka irakurtzekoa bada, beti bokalez amaitua izango da, letra guztien izenak bokalez amaitzen baitira. Bestela, sigla hitz arrunt gisa irakurtzekoa bada, silabaka alegia, gerta daiteke sigla kontsonantez bukatzea edo bokalez bukatzea, eta, horren arabera, deklinabide-atzizkian aldaketak gertatzen dira.

c) Sigla bokalez (1) ala kontsonantez (2) amaitzen den.

Azkenik, gainerako hitzak deklinatzean bezala, amaierari erreparatu behar zaio dagokion paradigma aplikatzeko.

Horrenbestez, hiru faktore horien konbinazioaren ondorioz, 6 aukera daude sigla deklinatzeko; hiru aukera erreferentea berezia bada (1.1., 1.2.1. eta 1.2.2.), eta beste hiru aukera erreferentea arrunta bada (2.1., 2.2.1. eta 2.2.2.), eskema honetan ageri den moduan:

siglen deklinabidea

1. Erreferentea izendapen berezia da

                1.1. Letraka irakurtzen da. Beraz, bokalez amaitua: Mosku bezala deklinatzen da

                1.2. Silabaka irakurtzen da

                                1.2.1. Bokalez amaitua: Mosku bezala deklinatzen da

                                1.2.2. Kontsonantez amaitua: Vladivostok bezala deklinatzen da

2. Erreferentea izendapen arrunta da

                2.1. Letraka irakurtzen da. Beraz, bokalez amaitua: etxe bezala deklinatzen da

                2.2. Silabaka irakurtzen da

                                2.2.1. Bokalez amaitua: etxe bezala deklinatzen da

                                2.2.2. Kontsonantez amaitua: autobus bezala deklinatzen da


Adibide batzuk:

AA (Alkoholiko Anonimoak)

Erreferente bakarreko izendapen baten sigla da, izendapena pluralekoa bada ere.

       Siglaren erreferentea izendapen berezi bat da: erakunde bat.

       Letraka irakurtzen da [a-a]. Deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [aa].

Beraz: NOREN: AAren; NORK: AAk.

AHT (abiadura handiko trena)

       Siglaren erreferentea izendapen arrunt bat da: tren-mota bat.

       Letraka irakurtzen da [a-hatxe-te]. Deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [ahatxete].

Beraz: NOREN: AHTaren; NORK: AHTak.

ANZUS (Australia, New Zealand, United States Security Treaty)

       Siglaren erreferentea izendapen berezi bat da: erakunde bat.

       Silabaka irakurtzen da [an-zus]. Deklinatze-ondorioetarako, kontsonantez bukatzen da [anzus].

Beraz: NOREN: ANZUSen; NORK: ANZUSek.

AZL (administrazio eta zerbitzuetako langileak)

Erreferente bat baino gehiago biltzen du: pluralean deklinatu ohi da.

2011-2014 aldirako ere, AZLak prestatzen eta teknologia berriak sartzen.

       Siglaren erreferentea izendapen arrunt bat da.

       Silabaka irakurtzen da [a-zeta-ele]. Deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [azetaele].

Beraz: NOREN: AZLen; NORK: AZLek.

Hala ere, gerta daiteke pluralean ez deklinatzea: bi irakasle, guraso bat, ikasle bat eta AZL bat.

CSIC (Consejo Superior de Investigaciones Científicas)

       Siglaren erreferentea izendapen berezi bat da: erakunde bat.

       Siglaren amaiera silabaka irakurtzen da [ze-sik]. Deklinatze-ondorioetarako, kontsonantez bukatzen da [zesik].

Beraz: NOREN: CSICen; NORK: CSICek.

DVD (digital versatile disc)

       Siglaren erreferentea izendapen arrunt bat da.

       Silabaka irakurtzen da [de-uve-de]. Deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [deuvede].

Beraz: NOREN: DVDaren; NORK: DVDak.

IKT (informazioaren eta komunikazioaren teknologiak)

       Siglaren erreferentea izendapen arrunta da, eta, eskuarki, pluralean erabiltzen da.

       Letraka irakurtzen da [i-ka-te]. Deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [ikate].

Beraz: NOREN: IKTen; NORK: IKTek.

1) PCR (Parti communiste réunionnais). 2) PCR (polimerasaren kate-erreakzioa)

       Lehen kasuan, siglaren erreferentea izendapen berezi bat da; bigarrenean, siglaren erreferentea izendapen arrunt bat da.

       Bi kasuetan, sigla letraka irakurtzen da [pe-ze-erre], eta, deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [pezeerre].

Beraz: 1) NOREN: PCR-ren; NORK: PCRk. 2) NOREN: PCRaren; NORK: PCRak.

9.1. Kasu berezi bat: sigla arrunta eta -a letraz amaitua nola deklinatu?

Gorago adierazi den moduan, siglak hitzak dira, eta hitzak bezala deklinatzen dira. Baina, hitzak deklinatzean, badakigu a + a a eta a + ee aldaketak gertatzen direla.

Sigletan, ez dago arazo larririk a + a a egiteko. Adibidez, har ditzagun RNA (azido erribonukleikoa) eta LAA (lurraldearen antolamendurako artezpideak). Izendapen arruntak dira biak. Deklina ditzagun siglak erabiliz:

Sailkatu itzazu azido erribonukleikoak.

Sailkatu itzazu RNAk.

Lurraldearen antolamendurako artezpideak planifikazio-ereduaren oinarrian daude.

LAAk planifikazio-ereduaren oinarrian daude.

Baina NOREN kasuan deklinatzean, anbiguotasuna gertatzen da:

Azido erribonukleikoaren egitura

RNAren egitura

Hala deklinatuz gero, RNA izendapen berezien moduan deklinatzen da (adibidez, Royal Nepal Airlines edo Ràdio Nacional d'Andorra erakundeen siglak deklinatzen diren bezala).

Eta kasu-sinkretismoa ere gertatzen da. Adibidez, RNAk hitzak (gutxienez) bi irakurketa ditu: RNA izen arruntaren absolutibo plurala (azido erribonukleikoak) eta RNA izen bereziaren ergatibo singularra (Ràdio Nacional d'Andorrak).

Nolanahi ere, ez da arazo larria, testuinguruak argituko baitu zeri dagokion bakoitza.

Bestalde, a + ee ezin da egin sigla desitxuratu gabe. Adibidez:

Azido erribonukleikoen sailkapena.

*RNen sailkapena / *RNEn sailkapena. Honela ez da desitxuratzen: RNAen sailkapena.

Lurraldearen antolamendurako artezpideen aldaketa.

LAen aldaketa / *LAEn aldaketa // Honela ez da desitxuratzen: LAAen aldaketa.

Nola jokatu? Hezkuntza Sailaren Ortotipografia lanak, esplizitatzen ez badu ere, aldaketak ez egitea aldezten du adibideetan:

Esan berriro zure NA-aren zenbakia.

Bihar hastekoa da GKE-en biltzarra.

Dakizunez, datu mota (DM) guztiak ez dira datu mota abstraktuak (DMA); beraz, ongi bereizi behar dira DMak. Esaterako, DM hori DMA bat da, oso ugariak baitira DMak eta DMA-ak.

Nire ustez, a + aa kasuan, ez dago arazorik. Lasai egin liteke NAren zenbakia eta DMAk ugariak dira gisakoak. Gainera, bada kontu bat Ortotipografia lanak adibideetan erakusten ez duena. NA-aren eta DMA-ak egin behar bada, nola jokatu behar da absolutibo singularrean?

(??) NA-a eta DMA-a.

 (??) OTA-a gero eta gehiago erabiltzen da. (OTA: ordenagailu bidezko tomografia axiala)

Nire ustez, nekez nagusituko da NA-a eta OTA-a gisako moldea (Eta, bestalde, absolutiborako NA, OTA egitea, eta gainerakoetan NA-aren, NA-ari, NA-ak egitea asko konplikatzea da).

a + ee kasuan, berriz, ezinezkoa da egitea, sigla desitxuratu egingo baita. Beraz, honela:

Azido erribonukleikoen sailkapena

RNAen sailkapena

Lurraldearen antolamendurako artezpideen aldaketa

LAAen aldaketa

Telefono mugikor berriek PDAen funtzio guztiak dituzte (PDA: personal digital assistant)

 

10. Sigla teknikoen deklinabidea

Siglak, teknikoak izan zein bestelakoak izan, siglak badira, gainerako siglak bezala deklinatu behar lirateke. Alde horretatik, Hezkuntza Sailak 2011n argitaratutako Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak laneko “III.4.2.3. Informatikako siglak eta beste zenbait “ atala, oro har zuzena eta egokia bada ere, azpipuntu batean ageri den baieztapen bat ez zait egokia iruditzen. Honela dio:

Izen bereziak laburtzera jotzen denean, haien adierazia irakurtzen da beti, eta horren arabera lotzen zaizkio atzizkiak.

Sigla-itxurakoak izanik ere, halakoak ez dira benetako siglak:

       VB (Visual Basic; «visual basic»): VBi buruzko artikuluak; VBen ezaugarriak.

       IE (Internet Explorer; «internet explorer»): IE-en moteltasuna.

Nire ustez, ikuspegi horren oinarria ez da egokia. Zergatik ez da VB (Visual Basic) benetako sigla? Sigla ez bada, zer da? Laburdura ez da, laburdurak puntuz idazten direlako. Eta sinboloa ere ez da, programazio-lengoaiek ez baitute sinbolorik. Ingelesez, behintzat, garbi agertzen da siglen zerrendetan. Badira sigla asko, teknikoak eta ez-teknikoak, irakurri beharrean haien erreferentea esplizitatuz erabiltzen direnak, baina hori irakurlearen aukera da, sigla guztietarako balio duen aukera, eta irakurleak sigla esan beharrean haren adierazia irakurtzeko aukera egiteagatik ez du galtzen siglak bere siglatasuna. Eta, bestalde, “haien adierazia irakurtzen da beti” oso baieztapen biribila da. Beti? Euskaraz bakarrik ala beste hizkuntzetan? Ala gaztelaniaz gertatzen den zerbait da?

Horregatik, sigla deklinatzeko orduan, ez da komeni adieraziaren arabera deklinatzea, hori aldakorra baita. Adibidez, VB sigla horretatik eratorri diren VBA (Visual Basic for Applications) edo VBS (Visual Basic Script) siglekin zer gertatzen da? Haiek ere ez dira irakurtzen? Ez dira irakurri behar? Ez dira benetako siglak? Bide horretatik abiatuta, desaraura goaz.

Kanpoko hitzen deklinabidearekin parekatzeko moduko arazoa da. Adibidez, nola deklinatu behar dugu genitiboan Shakespeare, Yorkshire, Wroclaw edo Calais? Ahoskatzen den bezala ([xespirren], [jorkxairren], [brotswefen] eta [kaleren]) ala idatzitakoa euskaraz irakurriko genukeen bezala ( [xakespeareren], [jorkxireren], [wroclawren] eta [kalaisen])?

Euskaltzaindiak, leku-izenetarako, gomendio hau eman zuen (158. araua):

 

Kanpoko leku-izen baten idazkera eta ahoskera bat ez datozenean eta izena deklinatu behar denean, honela joka daiteke deklinabide-atzizkia eransteko orduan:

 

Idatzizkoan, idatzizkoari erreparatuta ezarriz deklinabide-atzizkia, hau da, azken letra kontsonantea bada, kontsonantez amaitutako hitzak bezala deklinatuz; azken letra bokala bada, bokalez amaitutako hitzak bezala deklinatuz. Adibidez:

Yorkshire: Yorkshireren, Yorkshiren, Yorkshireko...

Creuse: Creuseko, Creusen...

Calais: Calaisen, Calais(e)ko, Calaisi...

Siglen kasura itzulita, berdin jokatzea iruditzen zait irizpide zuhur bakarra. Siglak deklinatzeko, sistema bat minimoki koherentea behar da. Sigla irakurtzea edo siglak ordezkatzen duena irakurtzea irakurlearen aukera da, eta horrek ez luke eragin behar deklinatzeko sisteman.

 

11. Erreferentea izendapen berezia eta plurala duten siglen deklinabidea

Horrelakoak dira sigla batzuk. Adibidez:

AA (Alkoholiko Anonimoak), ARKO (Arrasateko Komunikabideak), AEB (Ameriketako Estatu Batuak), SA (Sozialista Abertzaleak), IK (Iparretarrak), ET (Eusko Trenbideak), MGM (Mugarik Gabeko Medikuak), AAB (Amnistiaren Aldeko Batzordeak)…

Orain arte azaldutakoan garbi agertu den bezala, sigla deklinatzen da beti, eta ez siglak ordezkatzen duena. Hori da siglaren bereizgarririk behinena, eta horretan desberdintzen da laburduratik eta sinbolotik. Horrenbestez, erreferentea izendapen berezia eta plurala denean ere, sigla deklinatzen da:

Erakunde autonomo moduan bidea hasi zuen ARKOk (Irakurketa: [ar-kok]).

SAren aurrekariak eragina izango du Legebiltzarreko Mahaiak EHAKri buruz har dezakeen erabakian (Irakurketa: [ese-aren]).

IK-k polizia indarrei leporatu zion gorpua desagerrarazi izana (Irakurketa: [i-kak]).

AEBk Gene Cretz izendatu du kargu horretarako (Irakurketa: [a-e-bek]).

AABren eta Segiren helegiteak atzera bota ditu EBko Justizia Auzitegiak (Irakurketa: [a-a-beren]).

Irakurleak erabakiko du kasu bakoitzean, beti bezala, sigla irakurriko duen ala siglaren erreferentea esplizitatuko duen.

Berria egunkariak AEB sigla salbuespentzat jo, eta pluralez deklinatzen du (AEBak, AEBek, AEBetan…); erreferente berezi plurala duten gainerako siglekin, ordea, ez du hala jokatzen (SA, AAB, IK…). Hala, Berriaren interpretazioan, AEB da sigla bakarra irakurtzen ez dena; hala, badirudi irakurleari adierazten zaiola ezin duela [a-e-be] irakurri, sigla hori ez dela benetako sigla. Siglak deklinatzeko sistemaren koherentziaren ikuspegitik, Berriak egiten duen salbuespen hori aberrazio bat da (Badaezpada, ez bedi inor haserre; adiera honetaz ari naiz: aberrazio: normal edo logiko dirudienetik ateratzea); kontzeptualki, Ameriketako Estatu Batuak sigla bidez adierazteko AEBak idaztea Euskal Herriko Unibertsitatea sigla bidez adierazteko EHUa idaztea bezain desegokia da.

12. Zalantzak sailkatzean

Batzuetan, gutxitan bada ere, ez da hain erraza ebazten sigla baten erreferentea izendapen arrunta ala berezia den. Hala gertatzen da, adibidez, sigla baten bidez adierazten diren marka eta modeloen izenekin. Berez, izen bereziak dira, baina, metonimiaz, haiei elkartutako produktu edo objektuak izendatzeko erabiltzen dira, eta, kasu horretan —funtzio hori betetzen ari direnean—, izen arrunt bilakatzen dira. Adibidez:

A380 (Airbus 380) hegazkin-modelo bat da, eta A380 siglaren erreferentea, alde horretatik, izendapen berezi bat da. Sigla horren bukaera silabaka (hitz gisa) irakurtzen da [a-hirurehun-eta-laurogei], eta, deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da. Beraz, honela deklinatzekoa da:

NOREN: A380ren; NORK: A380k

A380ren pisuaren % 25 polimerozkoa da.

Hala ere, beste kasu batzuetan modeloa ez eta objektua adierazten du. Orduan, izen arrunta da, eta izen arrunt gisa deklinatu behar da:

Lufhansak erosi zuen lehenengo A380ak pitzadura bat zuen hego batean.

Lehenengo bi A380en entrega lau hilabetez atzeratu da.

Alderantziz ere gerta daiteke inoiz, hau da, berez erreferente arrunta duen sigla batek erreferente berezia izatea testuinguru jakin batean. Adibidez:

I+G (ikerketa eta garapena). Siglaren erreferentea izendapen arrunt bat da, eta siglaren bukaera letraka irakurtzen da [i-gehi-ge] . Deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [igehige].

Beraz: NOREN: I+Garen; NORK: I+Gak.

Espainian, I+Garen egoera lastimagarria da.

Baina sigla berak erreferente berezi bat izan dezake, baldin eta erakunde baten sail baten izena bada.

Orduan: NOREN: I+Gren; NORK: I+Gk.

Elhuyarko I+Gk Pompeu Fabra Unibertsitateko mahai-inguru batean parte hartu du. Igor Leturia Elhuyar Fundazioko I+G saileko ikertzaileak Pompeu Fabra Unibertsitateko

Beste batzuetan, sigla baten erreferentea izendapen berezia den ala ez jakitea ez da hain erraza, batez ere testu teknikoetan (eta, batez ere, testuak itzultzean itzultzailea ez bada gaian aditua). Adibidez:

MP4 (MPEG-4 Part 14). Zer da? (Wikipedia: MPEG-4 Part 14 or MP4 is a multimedia container format standard specified as a part of MPEG-4). Jende askok, MP4 sigla ikusi, eta musika, bideoa eta argazkiak erreproduzitzeko balio duen aparatua dela pentsatuko du (eta hala izango da erabilera metonimikoan, hala nola MP4a hondatu zait edo nire MP4a politagoa da zurea baino gisakoetan), baina, berez, formatu bat da.

Eta formatu bat, eta ez erreproduzigailu bat, adierazten duenean, zer da? Berezia ala arrunta? Hezkuntza Sailak 2011n argitaratutako Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak lanean agertzen diren adibideen arabera, formatuak eta lengoaiak, oro har, izen bereziak dira:

       COBOL (Common Business-Oriented Language; irakurtzean, «cobol»): COBOLez idatzitako programa.

       BASIC (Beginners All-purpose Symbolic Instruction Code; «basic»): BASICez idatzitako programa; BASICen sintaxia.

       GIF (Graphics Interchange Format; «gif»): GIFen animazio-aukerak.

       ASCII (American Standard Code for Information Interchange; «ascii»): ASCIIn honela kodetzen da zuriunea.

       XML (Extended Markup Language; «ixa eme ele»): XMLz kodeturik dago; XMLren onurak.

       PDF (Portable Document Format; «pe de efe»): PDFn zegoen dokumentu hura.

       HTTP (Hypertext Transfer Protocol; «ha txe te te pe»): HTTPren zehaztapena.

       JPEG (Joint Photographic Exper ts Group; «jota pe ge»): JPEGra pasatu zuen irudia; JPEGn gordez gero, informazioa galtzen da.

Baina, goragoko MP4 adibidean bezala, izen arrunt ere izan daitezke. Adibidez:

       Kasu horretan, WebView objektu batean bueltatzen duen HTMLa ia bere horretan erakusten da.

Adibide horretan, HTLMa delakoa HTLM kodea da. Alegia, ez da formatua, baizik eta formatu horretan idatzitako kodea; alegia, izendapen arrunta.

 

13. Ortotipografia-arazoak

Siglak letra larriz idazten dira, eta letren ondotik punturik jarri gabe (puntuak laburdurei dagozkie, ez siglei). Deklinatzean, eskuarki ez da marratxorik jartzen siglaren azken letraren eta deklinabide-atzizkiaren artean, sigla letra larriz idazten denez eta deklinabide-atzizkia letra xehez argi geratzen baita non amaitzen den sigla.

13.1. Marratxoa bai ala ez?

Hori da arau nagusia, baina badira salbuespenak. Sigla batzuk letra larriz eta letra xehez idazten dira; letra xehez idazten den sigla-zatia amaieran dagoenean, komeni da marratxoa jartzea sigla non amaitzen den nabarmentzearren. Adibidez:

ETApm (ETA politiko-militarra). Siglaren erreferentea izendapen berezi bat da: talde edo elkarte bat. Siglaren amaiera silabaka irakurtzen da [eta-pe-eme], eta, deklinatze-ondorioetarako, bokalez bukatzen da [etapeeme].

Beraz: NOREN: ETApm-ren; NORK: ETApm-k.

BPGb (barne-produktu garbia). Siglaren erreferentea izendapen arrunt bat da. Sigla letraka irakurtzen da [be-pe-ge-be], eta bokalez bukatzen da.

Beraz: NOREN: PPGb-aren; NORK: BPGb-ak.

Bestalde, siglaren azken letra eta deklinabide-atzizkiaren azken letra berdinak direnean, marratxoa jartzea komeni da.

GKE (gobernuz kanpoko erakundea)

Beraz: NOREN: GKE-en biltzarra.

Hala gomendatzen du Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailaren estilo-liburuko Ortotipografia lanak ere:

Sigla eta deklinabide-atzizkia marratxorik gabe batzen dira, salbu eta siglaren azken letra berberaz hasten denean atzizkia ere.

BBK-k adierazi du AEK-ko ikasleek gogotik eskertu dutela BBKren dirulaguntza.

Siglak karaktere alfanumerikoak dituenean (letrak eta zenbakiak), marratxoa jarri behar da?

Lehenengo zalantza da ea marratxorik behar den sigla barnean letren atala eta zenbakien atala bereizteko. Alegia, G-20 taldea ala G20 taldea? Espainiako M-15 mugimendua ala Espainiako M15 mugimendua?

Bietara ikusten dira, baina marratxoa ez da behar: G20 taldea eta M15 mugimendua. Beste kasu batzuetan, gainera, ez da zalantzarik izaten: MP3 idazten da, eta ez MP-3. Hala ere, beste sigla teknologiko batzuetan nahiko orokorra da marratxoa: MPEG-1.

Sigla teknologiko estandarizatuetan, baldin eta estandarrak marratxoa badu, hala jarri beharko da, baina, gainerakoetan, hobe da marratxorik ez jartzea. Gaztelaniaz, adibidez, marratxorik gabeko formaren alde egin du RAEk Ortografía berrian:

 (…) el uso del guion para separar la parte literal de la numérica es cada vez menos frecuente, por lo que su presencia en este tipo de siglas no se considera ya obligatoria.

Bigarren zalantza da ea siglaren eta deklinabide-atzizkiaren aurrean marra jarri behar den. Kontuan izanik, batetik, sigla arruntetan marratxorik ez dela erabiltzen, eta, bestetik, zenbaki arabiarrak deklinatzean ere marratxorik ez dela erabiltzen (adibidez: 15etik 37ra eta ez 15-etik 27-ra), pentsa liteke marratxoa ez dela beharrezkoa. Hala ere, sigla non amaitzen den argi eta garbi adieraztearren, marratxoa erabiltzea komeni da. Hala gomendatzen da Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak lanean ere. Adibideak:

       PL/1 (Programming Language 1; [pe ele bat]): PL/1-ez idatzitako programak.

       RPG-II (Report Program Generator II; [erre pe ge bi]): RPG-II-ren garaiak.

       G20-ren azken bilera Londresen izan zen.

13.2. Siglak letra etzanez?

Sigla baten erreferentea letra etzanez idaztekoa bada, sigla ere letra etzanez idatzi behar da?

Hezkuntza Saila Ortotipografia lanak honela dio:

Letra larriz, letrakera arruntez eta punturik gabe idazten dira siglak; baita izen osoa letra etzanez idatzi beharreko izenen siglak ere.

                Orduan hasi zen EGLU argitaratzen: alegia, Euskal Gramatika: Lehen Urratsak.

Katalanez ere hori diote estilo-liburuek. Adibidez:

Les sigles i els acrònims no s’escriuen mai en cursiva encara que la designació completa de l’organisme, l’entitat, la publicació, etc., hi hagi d’anar per tractar-se d’expressions estrangeres o per altres convencions.

- per construir pàgines cal fer servir Hyper Text Markup Language.

- per construir pàgines cal fer servir HTML.»

(Les abreviacions. Material complementari d’elaboració de documents i tècniques d’expressió escrita; Diputació Barcelona; http://www1.diba.cat/llibreria/pdf/51581.pdf)

 Gaztelaniaz, ordea, honela dio RAEren Ortografíak:

Las siglas que corresponden a títulos de libros o publicaciones periódicas, secuencias que, cuando aparecen desarrolladas, deben marcarse en cursiva, se escriben en esa misma clase de letra: DHLE (sigla de Diccionario histórico de la lengua española), BRAE (sigla de Boletín de la Real Academia Española).

 

Arau berri horren arabera, BOE (Boletín Oficial del Estado), BOG (Boletín Oficial de Gipuzkoa) eta gainerakoak letra etzanez idaztekoak dira gaztelaniaz. Euskaraz, berriz, EAO (Estatuko Aldizkari Ofiziala), GAO (Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala) eta abar idazten jarraituko dugu, siglan letra etzanik erabili gabe, orain arte bezala.

 



[1] Hori sigla prototipikoaren definizioa da. Ez dagokio lan honi sigla-moten deskribapen morfologiko xehea egitea, baina, lan honetan bertan ikusiko dugunez, badira sigla prototipiko ez direnak ere.

[2] Akronimoaren definizio horretan bi mota bereiz daitezke, baina bereizketa oso espezializatua da, eta ez du, gure lanerako, ondoriorik:

1- sasisiglak (edo sigloideak). Lexia osatzen duten hitzetako baten edo batzuen  bi grafema (eta ez lehen grafema bakarrik) hartzen dituzte, emaitza silabaka irakurtzeko modukoa izatea lortzearren: ADECU (Asociación de Defensa de los Consumidores y Usuarios), CEDEFOP (Centre européen pour le veloppement de la formation professionnelle).

2- siglonimoak. Lexia osatzen duten hitzetako baten edo batzuen grafemak, silabak edo hitz-zatiak modu gutxi-asko arbitrarioan hautatzen dira, emaitza silabaka irakurtzeko modukoa izatea lortzearren:  AFNOR (Association Française de Normalisation), HUNOSA (Hulleras del Norte, S.A.), BANESTO (Banco Español de Crédito).  Adibide horietan, AFNO sasisigla (eta ez AFNOR), HUNSA sasisigla (eta ez HUNOSA) eta BEC sigla (eta ez BANESTO)  nahikoak lirateke silabaka irakurri ahal izateko.

 

[3] Irizpide formala ere erabili ohi da izen arruntak eta bereziak bereizteko. Irizpide formalak formari, itxurari, erreparatzen dio. Izen arruntek determinatzailea hartu ohi dute, eta izen bereziek ez:

       Saroik automobil berria erosi zuen iaz (automobil *berri erosi du).

       Usurbil ederra da (*Usurbila ederra da).

Baina, siglak aztertzeko, irizpide formalak ez du balio.

 

[4] Izendapen bereziak izen berezitzat jotzea ez da noski euskararen  bereizgarria. Berdin gertatzen da inguruko hizkuntzetan. Adibidez, Manual de la Nueva Gramática de la Lengua Españolak honela dio (§ 12.5.1c):

Se ajustan en mayor o menor medida a las características de los nombres propios los que denotan festividades o conmemoraciones (la Ascensión, el Ramadán); astros (Ganímedes, Marte, Orión); representaciones alegóricas (la Muerte); títulos de obras (Simón Bocanegra); fundaciones (Lolita Rubial); órdenes religiosas (Santa Clara); empresas (El Mercurio de Antofagasta); clubes (Club Deportivo Istmeño); corporaciones (Real Academia Española), y otras muchas asociaciones, agrupaciones o instituciones de diversa naturaleza.

Nork: petrirena.2013/01/10 08:57:50.536 GMT+1
Etiketak: | Permalink

2012/04/22 22:30:00.743 GMT+2

LEGEEN IZENEZ (II)

Iñaki Iñurrieta Labaien

Patxi Petrirenaren Legeen izenez artikuluari segida eman nahi dio honek, izenburuak agerian uzten duenez. Iradokizun edo proposamen batzuk egiten dira, hizkera juridikoarekin eta legeekin egunero deman dabiltzan itzultzaileek proba ditzaten.

Legeak erdaraz aipatzerakoan, ordena bakarra dago:

Legearen zenbakizko kodea (K), data (D), gaia (G).

Ley 60/2003 (K), de 23 de diciembre (D), de Arbitraje (G)

Euskaraz aipatzerakoan, ordea, praktikan era guztietara ematen dira legeak, Asier Larrinagak esan bezala:
Arbitrajeko abenduaren 23ko 60/2003 Legea (GDK)
Abenduaren 23ko 60/2003 Legea, Arbitrajeari buruzkoa  (DKG)
60/2003ko abenduaren 23ko Arbitraje legea  (?)
Nik neuk ere, azkenaldian esku artean izan ditudan materialetan[1], denetarik aurkitu dut:

  • Joan zen larunbatean, martxoaren 5ean, 2/2011 Legea,  martxoaren 4koa, “de Economía Sostenible”, argitaratu zen BOEn...  (KDG)
  • Martxoaren 4ko  2/2011 Legeak  ("de Economía Sostenible") hainbat aldaketa dakartza.  (DKG)
  • Sektore Publikoko Kontratuei buruzko  urriaren 30eko  30/2007 Legea aldatzen da…  (GDK)
  • Ekainaren 22ko  11/2007 Legea,  herritarrak bitarteko elektronikoen bidez zerbitzu publikoetan sartzeari buruzkoa, aldatzen da 7. xedapen gehigarriaren bidez.  (DKG)
  • Datu pertsonalak babesteko  15/1999 Lege Organikoa,  abenduaren 13koa, aldatzen da…  (GKD)
  • Urtarrilaren 27ko  4/2009 Foru Dekretua,  hizkuntza ofizialen erabilera arautzen duena Gipuzkoako Foru Aldundiaren jarduera esparruan 2008-2012 aldirako  (DKG)
  • Herri Administrazioen Araubide Juridikoaren eta Administrazio Prozedura Erkidearen azaroaren 26ko 30/1992 Legean agindutakora joko da.  (GDK)
  • Baina uztailaren 1eko 16/2002 Legearen (kutsaduraren prebentzioari eta kontrol bateratuari buruzkoa) aplikazio-eremuan ez dauden instalazioak…  (DKG)
Hau da, euskaraz ordena-konbinazio posible guztiak ageri dira, eta ordena berekoak ere zenbait eratan: batean parentesiak, bestean ez; izen-sintagma osoak determinatzaile bat duela ala parte bakoitzak berea…

Petrirenaren artikuluan ageri denez, bada joera bat askotariko hori guztia bi eratara biltzeko; Gipuzkoako Foru Aldundian eta Nafarroako Parlamentuan erabakia omen dute legeak honako bi molde hauetan aipatzea:

1) Titulu eta zerrendetan, K  -  D  -  G, hau da, gaztelaniaz bezala:

60/2003 Legea, abenduaren 23koa, Arbitrajearena
2) Testuan, berriz, ordena honetan: G - D - K:

Arbitrajearen (2003ko) abenduaren 23ko 60/2003 Legearen arabera…
Molde bakar batean emateko zailtasunak, bi lirateke nagusiki:

Lehen moldea testuetan erabiltzeko, aposizio etendunek egiten dute traba:

  • …ko legeak, arbitrajeari buruzkoa, 3. artikuluan dioenaren arauz…
  •  (2011ko) martxoaren 17ko 2/2011 Legearen, ehizari buruzkoaren, arabera, hori ez da zilegi

Bigarren moldea, berriz, nahasiegia gertatzen da sarri, zentzumenaren aurkako segidak ez ezik (Gotzon Egiak aipatzen zuen “arbitrajeari buruzko abendu” hura bezalakoak), luzeegiak eta atzerakarga handikoak sortzen direlako:

  • Herri Administrazioen Araubide Juridikoaren eta Administrazio Prozedura Erkidearen azaroaren 26ko 30/1992 Legean
«Atzerakarga» hitzak jartzen gaitu, nire ustez, azpian datzan arazo nagusiaren arrastoan. Orain artean, aditza esaldi barruan ahalik eta gehien aurreratzeko premia adierazteko erabili izan da kontzeptu hori (oker ez banago, Pello Esnal eta Jose Ramon Zubimendik erabili zuten «atzerakarga» hitza lehen aldiz, adiera horretan, Idazkera-liburuan, 1993ean), eta iruditzen zait horretan aurrerapen handia egin dela, oro har, euskal prosan. Asko laburtuz, esan daiteke Altuberen arauak auzitan jarri direla, prosa irakurgarri eta arinagoa egiteko premiak hala behartuta.

Legeen izenen kontu honek, orain, izen-sintagman ere atzerakargaren aurkako joera abian jartzeko premia jartzen du agerian. Izan ere, gaur egun nagusi dabilen moldean, ezinbestekoa dirudi  izen-sintagmako buruaren aurretik jartzea izenlagunak, nahiz eta horrek zailtasun, neke, traba handiak sortu praktikan, izenlagun bat baino gehiago direnean.

Literatura zaharrak ematen digu molde bat arazo hori, lege-izendapenetako atzerakarga, konpontzeko; literatura zaharrean, Leizarragaren testuetatik hasi eta XX. mendera arte, ia etenik gabe erabilitako moldea da, izenlagunak (erlatiboak barne) izenaren ondoren edo eskuinaldean jartzekoa. Besteak beste, Bittor Hidalgok aztertu du erabilera hori, luze eta sakon aztertu ere, artikulu sail oso interesgarri batean[2] (beste batzuk ere izan dira, baina ez dut haien lana ezagutzen).

Esan bezala, molde hori erruz erabili izan da joan den mendearen hasierara bitartean, harik eta hura euskal gaiztotzat jotzen zuten gramatikariak nagusitu ziren arte. Harrezkero, ia erabat desagertu da euskal idatzietatik, batez ere hegoaldean. Ordua da, ordea, hori ere auzitan jartzeko, eta tradizioak eskaintzen digun bitarteko hori berriz ere baliatzeko. Hona hemen adibide batzuk:

  • Behi eder, esnea bezain zuria (dena).
  • Ontzi zurezko, kanpotik eta barrutik betunez igurtzia. (Lardizabal)
  • erraiten zuten ezen, presuna alfer ofiziorik eta errentarik etzuenak ohoinkeriaz, enganamenduz edo zenbait arte gaixtoz usatu behar zuela… (Axular)
  • Zeren ezpaitituk sinhetsi ene hitz bere denboran konplituren diradenak. (Leizarraga)
  • Eta nondik dakigu berri damuzko, ilundu behar gaituen hau? (Larramendi)

Halaxe para daitezke legeak ere. Konpara ditzagun egiturak:

berri damuzko, ilundu behar gaituen hau

Izen-sintagma horren egiturari erreparatuz gero, ikusten dugu honela osatuta dagoela:

  • izen-sintagmaren burua: berri
  • izenlagun eskuineratu bat: damuzko
  • erlatibo eskuineratua: ilundu behar gaituen
  • izen-sintagmaren determinatzailea: hau

Egitura hori legeen aipamenetan izan ohi den egitura hirukoitzarekin (kodea, data, gaia) pareka daiteke:

Berri damuzko, ilundu behar gaituen hau

30/2007 Lege urriaren 30eko Sektore Publikoko Kontratuei buruzkoa

Alegia, buruari legearen kodea dagokio, izenlagunari data, eta izenaren ondoko erlatiboari legearen gaia.

Egitura hori goian aipatu ditugun legeei ezarriz gero, hau genuke:

  • 2/2011 Lege martxoaren 17ko(,) ehizari buruzkoaren arabera, hori ez da zilegi
  • 2/2011 Lege martxoaren 4ko(,) "Economía Sostenible"arenak hainbat aldaketa dakartza.
  • 30/2007 Lege urriaren 30eko(,)  Sektore Publikoko Kontratuei buruzkoaren  3. artikuluan dioenaren arauz…
  • 11/2007 Lege ekainaren 22ko(,) herritarrak bitarteko elektronikoen bidez zerbitzu publikoetan sartzeari buruzkoa aldatzen da 7. xedapen gehigarriaren bidez.
  • 15/1999 Lege Organiko  abenduaren 13ko(,) datu pertsonalak babestekoa aldatzen da…
  • 4/2009 Foru Dekretu  urtarrilaren 27ko(,) hizkuntza ofizialen erabilera arautzen duena…
  • 30/1992 Lege azaroaren 26ko(,) Herri Administrazioen Araubide Juridikoaren eta Administrazio Prozedura Erkidearenean agindutakora joko da.
  • Baina 16/2002 Lege uztailaren 1eko(,) kutsaduraren prebentzioari eta kontrol bateratuari buruzkoaren  aplikazio-eremuan ez dauden instalazioak…
Era hori erdal ordenaren araberakoa da: K – D – G. Ez dakit zenbateraino litzatekeen derrigorrezkoa ordena hori izenburu eta zerrendetan. Horretan dabiltzanek esan bezate. Ezinbestekoa ez balitz, eta hor agertu diren hitz-segidak gogorregiak edo onartezinak direla irudituz gero, erabaki liteke D - K - G ordena kasu guztietan erabiltzea:

Urriaren 30eko                       30/2007 Lege              Sektore Publikoko Kontratuei buruzkoa

(Hogei urtetik aurreragoko     gizon,                          gerrarako gai zirenak)

Alegia, lehen izenlagunari legearen data dagokio, sintagma osoaren buru den izenari legearen zenbakizko kodea, eta izenaren ondoko erlatiboari legearen gaia. Determinatzailea, kasu honetan –a, sintagma osoaren amaieran joango litzateke betiere.

Bigarren molde horretan emanez gero, honela izendatuko lirateke legeak:

  • Martxoaren 17ko   2/2011 Lege ehizari buruzkoaren   arabera, hori ez da zilegi
  • Martxoaren 4ko   2/2011 Lege   Ekonomia Sustengagarriarenak (BOE, 55. Zk., 2011ko martxoaren 5a) hainbat aldaketa dakartza.
  • Urriaren 30eko   30/2007 Lege   Sektore Publikoko Kontratuei buruzkoa   aldatzen da.
  • Ekainaren 22ko   11/2007 Lege   herritarrak bitarteko elektronikoen bidez zerbitzu publikoetan sartzeari buruzkoa   aldatzen da 7. xedapen gehigarriaren bidez.
  • Abenduaren 13ko   15/1999 Lege Organiko   Datu pertsonalak babestekoa aldatzen da…
  • Urtarrilaren 27ko     4/2009 Foru Dekretu    hizkuntza ofizialen erabilera arautzen duena    Gipuzkoako Foru Aldundiaren jarduera esparruan 2008-2012 aldirako.
Esan bezala, formula horiek hainbat abantaila dituzte:

  • Kasu guztietarako balio dezakete batak zein besteak, egitura gramatikalaren aldetik: hala izenburu eta zerrendetarako, nola testu barruan izendatu behar direnerako.
  • Ez diete bide ematen Gotzon Egiak aipatzen zuen “arbitrajeari buruzko abendu” gisako kate nahasgarriei (izenaren aurretik izenlagunak pilatzean gertatu ohi diren butxadurei).
  • Egitura eskuineratuek ere badituzte beren zailtasunak, eta ezin dira nolanahi erabili, oro har, prosan. Legeei aplikatuta, hala ere, ez dago horrenbesteko arazorik, legearen izenaren hiru parteak ondo mugatuta baitaude:

…/… lege (K) …aren …kori buruzko (…ren / …(du)en…)

  • Izen-sintagma osoaren atzetik, arazorik gabe itsasten da kasuan kasuko marka (…ari dagokionez / …aren arauz / …aren 8.. artikuluan…, -ren arabera, -az denaz bezainbatean).
  • Ez dute aposizio etendunen trabarik.
  • Euskara idatzian zein ahozkoan tradizio luzea duen hitz-ordena baten arabera osatuak dira.
  • Esamolde arrotzak irudituko zaizkio hainbati… ohitu artean, hau da, zenbait aldiz irakurri edo idatzi artean. Hizkera juridikoaren esparru guztiz formal hori nahikoa arrotz gertatzen zaigu bestela ere egunero horretan jarduten ez dugunoi. Hor jarduten dutenek, berriz, nahikoa lukete pare bat egun molde berrira ohitzeko.
Dena den, lege-izendapenean kasuistika zabala da, Mikel Azkaratek zioenez, eta horretan dabiltzanek probatu beharko lukete zer arazo sortzen diren egitura eskuineratuok erabiltzean.

XVI. mendetik XX.era arte egitura eskuineratuok hainbeste erabili izanak zer pentsatua eman behar liguke: euskalki guztietan, ipar eta hegoan, mendebalde eta ekialdean. Aldi eta alde guztietako euskaldunek sumatu dute horien beharra; zergatik ez baliatu gu geu ere haietaz?

Lege-izendapenaren esparrutik kanpo ere, gaur egungo zenbait idazle eta itzultzaileren artean, hasiak dira berragertzen eta ugaltzen egitura luze, izenlagunak eskuinean dituzten horiek. Hona hemen bi adibide, Joseba Sarrionandiaren Moroak gara behelaino arteanetik hartuak:

  • Immigranteak aldi baterako langiletzat heldu ziren, lan gaitz gaizki ordaindutarako batez ere.
  • Euskaldun gehienek ―sorgin, marinel, laborari eta artzain behelaino artean bizi zirenek― ez zuten libururik idazteko inolako ahalmenik.
Sintaxi konplexuago, dotoreago, arinagoa zertzeko aukera ematen dute. Testuak irakurgarriago egiteko. Etorkizun handia dute egiturok.


[1] «Itzulpenaren oinarriak itzultzaile ez direnentzat» ikastaroa, IVAP. Administrazio-testuetan agertu ohi diren sintaxi-arazoei buruzkoa.

[2] Denak ezin ―luzeegia itzateke― eta bakar bat aipatuko dut hemen:  "Izen ardatz determinatugabeen ondoko erlatiboak euskaraz", Gogoa IV 1: 121-174.

Nork: Iñaki Iñurrieta.2012/04/22 22:30:00.743 GMT+2
Etiketak: | Permalink

2012/03/15 22:47:32.340 GMT+1

KOSTEN IZENAK

Alfontso Mujika Etxeberria
Euskaltzaindiaren Exonomastika batzordea


Martxoaren 5ean, Costa del Sol euskaraz nola den galdera plazaratu zen ItzuLen. Antzeko galdera bat iritsi zen Euskaltzaindira 2007an, eta, halakoetan egin ohi den bezala, Exonomastika batzordera bidali zen.

Galdegileari erantzuteaz gainera, Exonomastika batzordeak modu zabalagoan landu zuen gaia, eta kosten izenei buruzko gomendio bat prestatu zuen. Kosten izenei buruzko gomendioa 2007ko urriaren 23an argitaratu zen Euskaltzaindiaren Plazaberri agerkari digitalean.


Euskaltzaindian, batzordeek lantzen dituzten gaiak osoko batzarrera eraman ohi dira araugai gisa, eta, euskaltzain osoek onartzen badute, arau bihurtzen da araugaia, eta hala argitaratzen. Bestela, osoko batzarrera eramaten ez badira, batzordeen gomendio edo irizpen gisa gelditzen dira (dena dela, 158. arau gisa agertzen dena gomendioa da berez, eta gomendio hitza du izendapenean bertan: Kanpoko leku-izenak euskaraz ahoskatzeko irizpideak. Euskaltzaindiaren gomendioa).


Kontua da irizpen eta gomendio horiek kontsultatzeko aukera zegoela Euskaltzaindiaren webgunean, arauak kontsultatu daitezkeen modu berean. Hala ere,  gaur egun, aukera hori desagertu egin da. Horregatik, itzultzaileentzat interesgarri gerta daitekeelakoan, 2tzuLen argitaratzea erabaki da.

Kosten izenak

Exonomastika batzordearen gomendioa
Espainia, Frantzia eta beste estatu batzuetan, hainbat izen erabiltzen dira kosta-tarteak izendatzeko, hala nola Costa del Sol edo Côte de Lumière. Euskaraz izen horiek nola esan eta idatzi behar diren galdetu zaio Euskaltzaindiari. Galdera horri erantzuteko prestatu du Exonomastika batzordeak gomendio hau.

1- Kosten izenak, gehien-gehienetan, irizpide turistikoen arabera hautatutako edo asmatutako izenak dira; nolabait esateko, ez dira benetako toponimoak: ez dira ohiko mapa eta atlasetan agertzen, ez dira benetako unitate geografikoak, eta ez dira tokian tokiko ondare toponimikoaren osagai. Gehienak XX. mendearen bigarren erdian asmatutako izenak dira. Erabilera mugatuko toponimoak dira, turismo arlora murriztua, eta, asmatutako sasitoponimoak direnez, edozein izendapen da zilegi. Adibidez, Galiziako kostak izendatzeko, Costa do Marisco izendapena, edo Côte d'Amour izendapena Loire-Atlantique departamenduko kosta izendatzeko. Badira turismoa ez den beste jatorriren bat duten kosta-izenak ere, hala nola Galiziako Costa da Morte. Egia da, nolanahi ere, izendapen horietako batzuk aski ezagunak direla.

2- Izendapen batzuk errepikatu egiten dira, hizkuntza desberdinetan baina. Adibidez:

Côte d'Argent Frantziako kosta baten izena da, Costa da Prata Portugalgo kosta baten izena da, eta Costa d'Argento Italiako kosta bat da. Orobat, Côte de Lumière Frantziako kosta bat da, eta Costa de la Luz Espainiako kosta bat da. Halaber, Côte basque erabiltzen da frantsesez Lapurdiko kosta adierazteko, eta Costa vasca gaztelaniaz Bizkai-Gipuzkoetako kosta adierazteko.

3- Kosta-izen gehienak erraz itzul daitezke hizkuntza batetik bestera, baina itzultzea ez da ohikoa. Hala ere, nabari da halako joera bat hizkuntza-lurralde baten inguruko kosta-izenak itzultzeko. Adibidez, nederlanderaz, De Opaalkust itzultzen dute Frantziako Côte d'Ópale, ondoan baitute.

Hizkuntza-distantzia txikia denean, handiagoa da itzultzeko joera. Adibidez, gaztelaniaz, normala da Bretainiako Costa de granito rosa (Côte de granit rose) edo Akitaniako Costa de plata (Cóte d'Argent) esatea eta irakurtzea, frantsesetik gaztelaniara itzultzea alegia. Hala ere, ingelesez edo alemanez, adibidez, nekezago itzultzen dira Frantziako eta Espainiako kosten izenak.

4- Euskaraz nola jokatu?

Euskaraz, Boli Kosta estatu-izena (Côte d'Ivoire / Costa de Marfil) itzulita dago, baina, estatua den aldetik, normala da euskaratu izana. Kosten izenak, berriz, ez dira maila bereko toponimoak. Hau da, beraz, irizpide nagusia: kosten izenak ez euskaratzea, eta jatorrizko hizkuntzan ematea. Adibidez:
Costa del Sol-era joango gara.
Costa Bravan bizi da
Côte d'Argent-en euria ari du.

Izendapenaren atal generikoa ere ez da euskaratzekoa. Honelakoak, beraz, ez dira gomendatzekoak:
*Sol kostara joango gara.
*Brava kostan bizi da.
*Argent kostan euria ari du.
Eta osorik euskaratuta ere ez:
*Eguzki(-)kostara joango gara.
*Kosta Arrokatsuan bizi da.
*Zilar(-)kostan euria ari du.

Kostaren lurraldean hizkuntza ofizial bat baino gehiago dagoenean, tokiko berezko hizkuntza erabiltzea komeni da (Katalunian, Valentzian, Galizian). Hala, Costa Dorada izendapena gaztelaniazkoa da, baina katalanez Costa Daurada forma erabiltzen da, edo gaztelaniazko Costa del Azahar delakoa Costa de la Tarongina / Costa dels Tarongers da katalanez.

Frantziakoetan, berriz, hizkuntza ofizialak ez badira ere, tokian tokikoak erabil daitezke bigarren aukera moduan: Côte de Jade (frantsesez) / Aod ar Vein Jed (bretoieraz); Côte de Granit Rose (frantsesez) / Aod ar Vein Ruz (bretoieraz).

Nolanahi ere, ez itzultzeko joera izendapenean benetako toponimorik ez dutenetara mugatu behar da. Kostaren izendapenean benetako toponimoren bat dagoenean edo toponimo batetik eratorritako adjektiboren bat dagoenean, gainerako toponimoetan bezala jokatu behar da. Adibidez:

erdaraz

euskaraz

Costa cántabra

Kantabriako kosta

Costa del Maresme

Maresmeko kosta

Costa del Garraf

Garrafeko kosta

Costa de Valencia

Valentziako kosta

Costa de Almería

Almeríako kosta


Costa Vasca / Côte basque
izendapenak ere ez dira euskaratzekoak, jakina. Euskal Herri osoko kosta aipatzeko, aski da Euskal Herriko kosta edo euskal kosta, besterik gabe. Gaztelaniaz Costa Vasca esaten zaiona Bizkai-Gipuzkoetako kosta da; eta frantsesez Côte basque esaten zaiona Lapurdiko kosta da.

Salbuespenak: Antzinatasunagatik eta garrantziagatik, salbuespena egin daiteke Frantziako Côte d'Azur delakoarekin. Hizkuntza askotan exonimoa da. Adibidez:
gaztelaniaz, Costa Azul
italieraz, Costa Azzurra
katalanez, Costa Blava
alemanez, Azurblaue Küste
errumanieraz, Coasta de Azur
polonieraz, Lazurowe Wybrzeże

Horregatik, onargarria da euskaratzea eta Kosta Urdina izendatzea (baita Frantziako Riviera izendatzea ere); behin baino gehiagotan, hala erabili da gaur egungo euskal testuetan. Nolanahi ere, kontuan izan behar da Frantziako eskualdearen izena Provence-Alpes-Côte-d'Azur dela, hau da, eskualdearen izena ezin da aldatu eta *Provence-Alpes-Kosta Urdina egin.

Costa da Morte, orobat, turismo-sustapenarekin zerikusirik ez duen izena da, eta onargarria da euskaratzea ―Heriotzaren kosta―, beste hizkuntzetan ere egin ohi den moduan (gaztelania: costa de la Muerte; katalana; costa de la Mort; frantsesa: côte de la Mort; alemana: Todesküste; italiera: Costa della Morte...).

5- Zerrenda

Zerrenda honetan Espainia eta Frantzia estatuetako kosta-izen nagusiak ageri dira. Euskaratzekoak ez direnean, euskarazko esanahia ageri da parentesi artean.

Erdara(k)
(non)

Euskara (esanahia)

 

Costa Cálida

(Murtzia)

Costa Cálida (Kosta Epela)

 

Costa Blanca

(Alacant)

Costa Blanca (Kosta Zuria)

 

Costa Brava

(Girona)

Costa Brava (Kosta Arrokatsua)

 

 

Costa Daurada / Costa Dorada

(Tarragona)

Costa Daurada / Costa Dorada (Urre Kosta)

 

Costa del Garraf

(Tarragona)

Garrafeko kosta

 

Costa Tropical / costa granadina

(Granada)

Costa Tropical (Kosta Tropikala / Granadako kosta)

 

Costa del Sol

(Málaga)

Costa del Sol (Eguzkiaren kosta)

 

Costa de la Luz

(Huelva eta Cádiz)

Costa de la Luz (Argiaren kosta)

 

Costa de la Tarongina / Costa del Azahar

(Castelló)

Costa de la Tarongina / Costa del Azahar (Laranja-loreen kosta)

 

Costa da Morte

(Coruña)

Heriotzaren kosta / Costa da Morte

Côte d'Amour

(Loire-Atlantique)

Côte d'Amour (Maitasunaren kosta)

Côte d'Argent

(Landak)

Côte d'Argent (Zilar Kosta) / Akitaniako kosta

Côte d'Azur

(Itsas Alpeak)

Kosta Urdina / Côte d'Azur

Côte d'Émeraude

(Bretainia)

Côte d'Émeraude (Esmeralda Kosta)

Côte Fleurie

(Normandia)

Côte Fleurie (Lore Kosta)

Côte de granit rose

(Manche)

Côte de granit rose (Granito Arrosa Kosta)

Côte de Jade / Aod ar Vein Jed

(Loire-Atlantique)

Côte de Jade /Aod ar Vein Jed (Jade Kosta)

Côte de Lumière

(Vendée)

Côte de Lumière (Argiaren kosta)

Côte de Nacre

(Normandia)

Côte de Nacre (Nakar Kosta)

Côte d'Opale

(Pas-de-Calais)

Côte d’Opale (Opalo Kosta)

Côte Vermeille

(Ekialdeko Pirinioak)

Côte Vermeille (Kosta Gorria)


Exonomastika batzordea (Bilbon, 2007ko irailaren 25ean)

Nork: Alfontso Mujika.2012/03/15 22:47:32.340 GMT+1
Etiketak: | Permalink

2011/12/30 07:53:47.849 GMT+1

LEGEEN IZENEZ

Patxi Petrirena Altzuguren


Legeak izendatzeko moduaz galdetu zuen Asier Larrinagak 2010eko otsailaren 5ean Itzul posta-zerrendan: «Ez dakit legeak zelan aipatu behar diren (zelan aipatzen diren) euskaraz. “Ley 60/2003, de 23 de diciembre, de Arbitraje”. Nik orain arte erabili dudan ereduaren arabera, honela esango nuke: “60/2003ko abenduaren 23ko Arbitraje legea”. Baina testuetan honelakoak aurkitu ditut: “Arbitrajeko abenduaren 23ko 60/2003 Legea”. “Abenduaren 23ko 60/2003 Legea, Arbitrajeari buruzkoa”. Jakin nahi nuke forma estandarizaturik badagoen, eta, egotekotan, zein den. Eskerrik asko».

Gotzon Egiak erantzun zion lehenik, Gipuzkoako Foru Aldunditik: «Etxe honetan, “2003ko abenduaren 23ko 60/03 Legea, Arbitrajeari buruzkoa”». Eta Martin Rezolak berriz: «Baina testu baten barruan honela, ezta? “Arbitrajeari buruzko abenduaren 23ko 60/2003 Legeak dioenez...”».

Horri, berriz, honela eman zion arrapostu Egiak: «Ez, ez, testu barruan ere beste horrenbeste: “...2003ko abenduaren 23ko 60/03 Legeak, Arbitrajeari buruzkoak, 3. artikuluan dioenaren arauz...”. Aurreko mezua lasterkan idatzi nuenez, azalpen gehigarririk eman gabe, bihoaz orain argudio labur batzuk, formula horren alde. Gazteleraz “Ley 60/2003, de 23 de diciembre, de Arbitraje” idazten da, urtea legearen kodean sartua delarik, hurbilegi eta errepikagarri geldituko bailitzateke “Ley 60/2003, de 23 de diciembre de 2003, de Arbitraje” formula. Alabaina, izatez lege hori 2003ko abenduaren 23koa da, zalantza gabe; ez da, inolaz ere, abenduaren 23ko 60/2003 legea. Euskaraz ari garelarik, aldiz, “Abenduaren 23ko 60/2003 Legea...” idatziz gero, irudi luke abenduaren 23an (berdin zein urtetakoa!) lege asko onartu zirela, eta horietako bat dela 60/2003 kodea duena; era honetan ulertuta, alegia: “[Abenduaren 23ko] [60/2003 Legea]”. Era berean, nahasgarri iruditzen zait “Arbitrajeari buruzko abenduaren 23ko 60/2003 Legea”, “arbitrajeari buruzko abendu” hori zentzumenaren aurka baitoa».

Aposizio etendun horri eragozpenak ikusi zizkion Rezolak: «Pantaila aurrean hauxe daukat (koska gehiago dituzten adibideak erraz bila litezke): “Tercero.- Comunicar la presente Orden al Registro de la Propiedad, a los efectos previstos en el artículo 26 de la Ley 7/1990, de 3 de julio, de Patrimonio Cultural Vasco”. Eta neuk egindako itzulpena: “Hirugarrena.- Agindu honen berri ematea Jabetza Erregistroan, Euskal Kultura Ondareari buruzko uztailaren 3ko 7/1990 Legearen 26. artikuluan ezarritakoa betetzeko”. Zuk diozunari jarraituz, honela geratuko litzateke?: “Hirugarrena.- Agindu honen berri ematea Jabetza Erregistroan, uztailaren 3ko 7/1990 Legean, Euskal Kultura Ondareari buruzkoan, 26. artikuluan, ezarritakoa betetzeko”(?)».

Mikel Azkaratek, aposizioen ildo horretan, bitasun bat aipatu zuen: «Lege izendapenean kasuistika zabalagoa izan arren, labur erantzuten diot zure galderari. Honela jokatuko nuke zuk aipatutako kasuan (gaur egun honelako sistema bat adostuta dugu Gipuzkoako Aldundian):
a) Testu baten barruan: “Arbitrajearen (2003ko) abenduaren 23ko 60/2003 Legea”.
b) Izenburu batean, aurkibide batean edo zerrenda batean: “60/2003 Legea, (2003ko) abenduaren 23koa, Arbitrajearena”.
Jakina, izendapen ofiziala erabili beharko litzateke, beti, lege testuak euskarazko bertsioa izango balu.

Ander Irizarrek, Nafarroako Parlamentutik, hauxe erantsi zion: «Mikel Azkarateren mezuari zerbait gehitzekotan, hau esango nuke:
- Berak parentesi artean jarri duen urte hori guk ez dugu erabiltzen.
- Guk, gehienetan, "-ri buruzko" egiten dugu legeen izenburuetan.
- Legeen izenak aurkibideetan eman behar ditugunean, Mikelek esan bezala jokatzen dugu funtsean (guri, hala ere, legeak hemen izapidetzen direnez, zenbakirik eta onespen-datarik gabe agertzen zaizkigu); aposizio horretan, ordea, legearen izenburua xehez eman ohi dugu.
Laburbilduz, guk honela jokatzen dugu:
a) Testu barruan: Arbitrajeari buruzko abenduaren 23ko 60/2003 Legea.
b) Aurkibide batean: (60/2003) Legea, (abenduaren 23koa), arbitrajeari buruzkoa. ["a" txikiz]
Zer pentsatua eman dit orain Gotzonen mezuak: “Era berean, nahasgarri iruditzen zait ‘Arbitrajeari buruzko abenduaren 23ko 60/2003 Legea’, ‘arbitrajeari buruzko abendu’ hori zentzumenaren aurka baitoa”. Niri ez zait nahasgarria gertatzen –ohitura kontua, agian–, eta beste abantaila batzuk ere ikusten dizkiot. Esango nuke, gainera, horrela erabiltzen dela gehienbat...>».

Sebasek EIMAren Ortotipografia liburuak dakartzan adibide batzuk jaso zituen:
- 6/89 Legea, uztailaren 6koa, Euskal Funtzio Publikoari buruzkoa.
- 222/2001 Dekretua, urriaren 16koa, Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailaren egitura organikoa ezartzen duena.
- Agindua, 1999ko maiatzaren 11koa, Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa sailburuarena, Euskal Autonomia Erkidegoko irakasle-lantaldeei laguntzak emateko deia egiten duena.

Asier Larrinagak, atzera, honela itxi zuen zirkulua: «”2003ko abenduaren 23ko 60/03 Legea, Arbitrajeari buruzkoa” formula oso erabilgarria iruditzen zait, bai idazpuruetarako, bai testu barrurako. Ez dut uste, gainera, Ortotipografian datozenei atea ixten dienik («6/89 Legea, uztailaren 6koa, Euskal Funtzio Publikoari buruzkoa»). Ez dirudite elkarren aurkakoak, osagarriak baizik. Eskerrik asko denei».

Itzul zerrendako mezu-truke horretan, ikus daitekeenez, honako gai hauek atera ziren:

- Legearen gaia aipatzean, "-en legea" ala "-i buruzko legea" (beste batzuk ere badira: “-tzekoa”, -“tzen duena”…).
- Aposizio komaduna (XX legea, halako egunetakoa, zerarena/zerari buruzkoa) edo segida lotua (Zeraren/zerari buruzko halako egunetako XX legea)
- Datan urtea aipatu ala ez.

Gainbegiratu bat eman nahi nioke egungo batez besteko erabilerari, eta oharren bat edo beste tartekatu.

-en legea / -i buruzko legea

Bi aukerak badabiltzala ikusten da, adibidez, Eusko Legebiltzarrak aurten onetsitako bi legeren izenetan:

  • 3/2011 Legea, urriaren 13koa, Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuari buruzkoa
  • 2/2011 Legea, martxoaren 17koa, Ehizarena

Nafarroan, -i buruzko ikusten da, nagusiki: :

Espainiako legeen euskal itzulpenetan ere bi aukerak ikusten ditugu:

Aposizioa edo ez

Izenburuetan eta zerrendetan, aposizio komaduna da nagusi (aurreko sei adibideak eredu horretan idatziak dira):

  • 2/2011 Legea, martxoaren 17koa, ehizari buruzkoa

Baina, Itzuleko mezuetako batzuetan aipatzen zen bezala, aposizio-modu horrek deklinabidearen aldetik dakarren eskakizuna saihesteko (etenak eginez eta deklinabide-atzizkiak errepikatuz joatea trabagarri gerta baitaiteke) eredu lotuago honetara jotzen da batzuetan (hurrenkera bat baino gehiago ikusten dira):

  • Ehizari buruzko (2011ko) martxoaren 17ko 2/2011 Legearen arabera, hori ez da zilegi.

Beste ereduan, izan ere, oso etena eta trabatua izango genuke idazkera:

  • (2011ko) martxoaren 17ko 2/2011 Legearen, ehizari buruzkoaren, arabera, hori ez da zilegi.

Eredu lotu horren abantaila, beraz, bukaeran bakarrik deklinatzea da. Molde hori hautatzean elementuak hurrenkera honetan eman ohi dira: gaia, eguna, legearen zenbakizko kodea.

  • Arbitrajearen (2003ko) abenduaren 23ko 60/2003 Legeak xedatzen duenez…
  • Familia Ugarien Babeserako azaroaren 18ko 40/2003 Legearen arabera…
  • Ekonomia Iraunkorrari buruzko martxoaren 4ko 2/2011 Legearen arabera, Diputatuen Kongresuak beranduenez joan den irailaren 5ean izapidetu behar zen…

    Irrati eta Telebistaren Estatutuari buruzko urtarrilaren 10eko 4/1980 Legearen 25. artikulua…

  • Euskal Autonomia Erkidegoko 2010eko ekitaldirako Aurrekontu Orokorrak onartzen dituen abenduaren 23ko 2/2009 Legearen xedapen gehigarrietako bigarrenak... (Adibidearen iturria: 3/2011 Legea, urriaren 13koa, Lanbide-Euskal Enplegu Zerbitzuari buruzkoa)

Urtea jarri edo ez jarri

Legeen zenbakizko kodeak bi parte izaten ditu, barra etzan batez bereiziak: “2/2011 Legea”, esaterako, 2011ko lege bat da, urte horretan onetsitako bigarrena. Horregatik, zer datatakoa den adieraztean, gaztelaniaz ez da jartzen urtea, zenbakizko kodean ageri delako: “Ley 2/2011, de 17 de marzo”. Euskaraz berdin jokatzen da gehienetan; batez ere, aposizio komadunaren ereduan: “2/2011 Legea, martxoaren 17koa”. Baina zenbait testuingurutan urtea jartzen hasiak dira testugileak; batez ere, joskera lotuan, eredu horretan zenbakizko kodea baino lehen agertzen baita data eta gerta bailiteke aski urruti ere gertatzea elkarrengandik. Esan bezala (eta Itzul zerrendako mezuan Gotzon Egiak adierazi bezala), honelako adierazpideak aurkitzen ditugu dagoeneko testuetan:

  • Indarrean den 1980ko urriaren 8ko 51/1980 Enpleguaren Oinarrizko Legea onetsi zenean… (Enpleguari buruzko Legea —Legeak 9—, EHU/Justizia).
  • Horiek horrela, eta 1985eko apirilaren 2ko 7/1985 Legeak, Toki Araubidearen Oinarriak onartzekoak, 127i) artikuluan xedatutakoarekin bat, Donostiako Udalbatzak honakoa erabaki du. (GAO, 2009-02-04)
  • Beheko zerrendako zigor espedienteen Foru Aginduak (zigor-jardunbidea hastekoa) jakinarazten saiatu arren, horrek ondoriorik izan ez duenez, iragarki honen bidez jakinarazten dira, 1992ko azaroaren 26ko Herri Administrazioen Araubide Juridikoaren eta Administrazio Prozedura Erkidearen 30/1992 Legeak, 59. artikuluko 5. zenbakian agintzen duenaren arabera. (Gipuzkoako Foru Aldundia, GAO, 2011-01-26).

Nork: petrirena.2011/12/30 07:53:47.849 GMT+1
Etiketak: | Permalink

2011/02/15 23:36:26.743 GMT+1

TXORIZOAREN TORTILLA

Asier Larrinaga Larrazabal

 

OTOITZA

Erruki zakizkit, Jauna, ni baino mihigarbiagoak anatema egin dituen eremu batean ausartzera noan honetan. Idazu argia.

HILETA-DOINUA

Hitz elkartuetan zelan aska daiteke lehen osagaia, alegia, osagai mugatzailea zelan bihur daiteke sintaktikoki beregaina? Maileguetara joz. Hala, «gizarte-arazo» hitz elkartuan gizarte osagaia askatzeko, sozial maileguaz balia gaitezke. Baliabide horrek, dena dela, muga batzuk ditu, ez zehazten errazak, baina bai zeharkagaitzak.

Orain dela gutxi, adibidez, EITBko fonotekaren arduradunak kontsulta bat egin zigun: zelan esan daitekeen euskaraz «fúnebre». Fonotekan dauzkaten musika-piezak katalogatzen ari dira, eta hileta-doinuak izan barik ere aire tristea dutenei, dolu-giroa iradokitzen dutenei «fúnebre» etiketa jarri nahi zieten. Adjektibo hori bere horretan mailegatzea muga zeharkatzea zela iruditu zitzaigun, eta «doluminezkoa» etiketa proposatu genien.

Horrenbestez, «dolu-giro»-tik —zelan edo halan— «doluminezko»-ra heldu bagara, horrek esan nahi du mailegutzaz gainera euskarak eratorbidea erabil dezakeela hitz elkartuetako mugatzailea askatzeko. Izan ere, oso zabal dabilen ustearen aurka, euskarak baditu adjektibo erreferentzialak sortzeko atzizkiak. Nagusiak aipatzearren: -zko (goragoko adibidean ikusia), -tar, -dun, -tzaile...

Atzizki horietako bakoitzak bere ezaugarriak ditu: zer oin-motari eransten zaion, zer esangura duen, eta abar. Guk -zko atzizkiari emango diogu arreta, emankor samarra baita hitz elkartuetan mugatzaile sintaktikoki beregainak eratzeko: «semantikazko konponente» (Mitxelena), «fonetikazko lege» (Mitxelena), «linguistikazko teoria» (Mitxelena)...

-ZKO

Euskal eratorbideaz aritu direnek oso modu berdintsuan azaldu dituzte -zko atzizkiaren ezaugarriak. Luis Maria Mugicak (Origen y desarrollo de la sufijación euskérica), esaterako, hiru hitz-mota eratzen dituela dio.

            a) Izenak: «berazko», «gizonezko», «andrazko», «oinezko», «zaldizko», «bekozko», «onezko(ak)»...

            b) Materiaren berri ematen duten adjektibo erreferentzialak: «lurrezko», «berunezko», «urrezko», «harrizko»...

            c) Edozelako adjektibo erreferentzialak: «ametsezko», «zalantzazko», «hitzezko»,  «erazko», «ahozko», «taxuzko», «ustezko», «legezko»...

Guk alde batera utziko dugu (a) saila, ez baita emankorra gaur egun. Zalantzazkoa da, gainera, atzizki bakarra izatea saileko hitz guztietan ageri dena.

Beste sail bietako hitzak arreta apur batez aztertuta, ez zaigu iruditzen adiera aldetik ezberdintasun handirik dagoenik: denak dira adjektibo erreferentzialak. Gaztelaniara itzultzeko probak argiro erakusten digu hala dela, ordainetan adjektibo erreferentzialak sortzeko ohiko atzizkiak azaltzen dira eta: -eo, -ico, -oso, -al...

  • berunezko: plúmbeo
  • urrezko: áureo
  • ametsezko: onírico
  • legezko: legal
  • hitzezko: verbal
  • zalantzazko: dudoso

Azkenik, atzizkiaren subkategorizazio-ezaugarrien berri emateko, formula sinple bat erabil dezakegu:

       [[      ]N  __ ]A

non «N» izena baita, eta «A», adjektiboa. Horrek esan nahi du -zko atzizkia izen kategoriako oinarriei eransten zaiela eta adjektibo kategoriako eratorriak sortzen dituela.

Gramatikalari askok, ordea, eratorbidetik kanpo aztertu dute -zko atzizkia, eta sintaxiaren esparrura ekarri. Jesus Mari Agirrek (Euskal gramatika deskriptiboa) eta Martxel Ensunzak (Erdal adjektibo erreferentzialetarako euskal ordainak), esaterako, -zko daramaten sintagmak instrumentalaren gainean eraikiriko izenlagun modura analizatzen dituzte.

Analisi horren argitan ez du azalpen handirik behar -zko atzizkia izen + izenondo erako multzo bati atxikirik aurkitzeak Agirrek bildutako hainbat adibidetan (nik batuko grafian aldatu ditut hona): «harri zaharrezko horma», «haize garbizko karatula», «gogo gaiztozko lanak», «esker onezko begirada»...

Pentsa liteke Agirrek testu nahiko berriak arakatu dituela, baina Patxi Altunak (Leizarragaren zenbait izen sintagma) euskarazko testurik zaharrenetako batean aurkitu ditu era bereko adibideak (grafia eguneratu egin dut): «jendarmesezko banda bat», «aspik garbizko unguentu(a)»...

Horrenbestez, -zko hondarkia jatorriz baliabide sintaktiko bat dela esango dugu, eta gramatikalizazio-maila altua izatera heldu dela onartu. Izan ere, ez dago zalantzarik egiazko atzizki modura funtzionatzen duela lehenago ikusitako berbetan eta antzeko beste askotan: «baldintzazko», «zilarrezko», «azalezko», «zenbakizko»...

Nolanahi ere den, eratorbideko atzizki modura ulertuta ere, jatorria hartu behar dugu aintzat hainbat ezaugarri azaltzeko. Batetik, -zko atzizkia instrumentala onartzen duten kategoria guztiei eransten zaie, ez izenei bakarrik: «berezko», «guztizko», «ikus-entzunezko», «idatzizko»...

Bestetik, semantikari dagokionez, -zko atzizkiak adjektibo erreferentzialak sortzen dituela esaten segituko dugu, baina adjektibo horien muinean beti hautemango dugu instrumentalaren balioren bat: «irudizko adiera», «buztinezko lapikoa», «ustezko lapurra», «jendarmesezko banda» (Leizarraga), «ur-eztizko iturria» (Pouvreau), «haragizko tupina» (Duvoisin)...

ORAIN DATOR SALTSA

Egungo euskaran premia gorria da hitz elkartuetako osagai mugatzailea askatzea, eta, premia larritu ahala, asko ugaritu dira Leizarragaren, Pouvreauren eta Duvoisinen hiru sintagma horien ereduari jarraitzen dioten egiturak. Ereduzko Prosa Gaur testu-basean aztarrika eginez gero, zenbat-gura aurki daitezke: «gibel-orezko ogitartekoak», «erbinudezko ogitartekoa», «xingarrezko ogitartekoak», «limoizko freskagarria», «laranjazko freskagarria»...

Gorago esan dugu badirela beste atzizki batzuk, eta, badira, horrez gainera, baliabide sintaktikoak, baina, zalantzan ipinita ez daudenez, ez diegu arreta berezirik jarri testu honetan. Dena dela, adibide batzuk emango ditugu, gehienak Ereduzko Prosan aurkitu ditugunetatik moldatuak: «tortilla, txorizoduna», «koladun freskagarria», «ogitarteko bat txistor» «tortilla, txorizoarekin», «opil bat urdaiarekin», «txokolate kankaileko ogitartekoa»...

Instrumentalaren gainean eraikitako izenlagunetara itzulirik, batzuek eredutzat proposatzen dizkiguten arren, beste batzuek zalantzan jartzen dute era horretako sintagmen jatortasuna, egokitasuna, euskaltasuna. Eta epaia ere eman dute: «euskara txarra dira». Ematen du oso erratuta daudela. Patxi Altunak, behintzat, bestelako epaia eman zuen gorago aipaturiko artikuluan: «aspic garbizco unguentu precio handitaco, inolako esankizunik gabeko izen sintagma jator eta zuzena da alde guztietatik».

Ezetzean tematuta daudenei ez bide die balio argudio batek ere. Klasikoen Gordailuan ez da batere nekeza autore zaharren adibideak biltzea (grafia eguneratuta dago, eta sintagmak absolutibo mugatura ekarrita): «ardo-oliozko enplastoa» (Mendiburu), «ogizko, garagarrezko, oliozko eta eztizko ontasuntzeak» (Duvoisin), «ardo eta oliozko unguentu edo balsamo biguna» (Mogel), «ardozko libazioak» (Uriarte), «ogizko, ardozko eta oliozko ekoizpenak» (Arxu), «odolezko erreka bat» (Juan Mateo Zabala), «arrautza hutsezko tortilla» (Kamiñazpi), «txiaomi edo Arabia-garizko zukua» (Polikarpo Iraizozkoa), «pozoinezko edaria» (Oxobi), «kedarrezko binagre eta behazunezko edaria» (Kardaberaz), «ardizko eta idizko artaldeak» (Duvoisin)...

Testuek erakusten dute sasoi guztietako eta dialekto guztietako euskaldunek behar izan dutela osagai mugatzailea askatu «txorizo-tortilla» erako egituretan, eta eskura izan duten baliabideetako bat -zko erako izenlagunak direla.

Eta, hala ere, hizkuntza-ingeniaritza, frankensteinkeria eta horrelakoak entzuten segitzen dugu. Zer dauka txarra, baina, testuetatik biltzen ditugun adibideetarako azalpen gramatikala eman ahal izateak? Plazaratzen zailago egiten da logikarik eza, «tortilla, txorizoarena» onetsi eta, aldi berean, «txorizoaren tortilla» gaitzestea. Erabilera ez da argudio txarra, baina erabilera soilak, euskararen eremu osoan zabalduta egon barik, soluzio bakarra izan barik, eta gramatikak bermaturiko jatorri-ziurtagiri barik, lar nabarmen utz lezake kalkoa. Kalkoak berez ez dira ez txarrak, ez baztergarriak, ez ezer, baina zeharo zentzugabe egiten dute jatortasunaren argudioa.

Nork: Asier Larrinaga.2011/02/15 23:36:26.743 GMT+1
Etiketak: | Permalink

2010/12/27 23:03:08.132 GMT+1

«ZENBAT EUROAN» / «ZENBAT EUROTAN» «25 GRADUAN» / «25 GRADUTAN»

Noiz erabili mugatu singularra sintagma zenbatzailedunetan

Alfontso Mujika Etxeberria


Gai ezaguna itzultzaileentzat, eta gai ezaguna idazleentzat. Hala behar luke, behintzat. Hain da oinarrizkoa, ezta? Hala ere, eguneroko lanean ikusten dut —ikusten da, ikusiko zenuten— oraindik zalantza eragiten duen gaia dela, itzultzaile ez gutxiren praktikan irizpide argi-argi baten falta ageri dela. Eta —itzulpengintzaren esparrutik kanpora begiraturik— irakasmaila guztietako irakasle asko eta askoren lanetan, kazetari askoren lanetan eta idazle batzuen lanetan ere garbi ageri da ebatzi gabeko gaia dela. Kontuan izanik Euskaltzaindiak gai horri buruzko arau orokorrik ez duela eman (arauren batean gaiaren mutur bati heldu badio ere) eta tradizio bakarra ere ez dagoela (badira bi tradizio-edo), ez da harritzekoa gaiak zalantza eragitea.

Gaiaren ikuspegi ustez osatua azaldu, tradizioari begiratu, gaur egungo erabilerari erreparatu eta irizpide argi bat ematea —proposatzea— da saio labur honen helburua.

Jar gaitezen 1999. urtean. Euskaltzaindiari honela galdetu zioten:

'Bi metroko aldea dago hemendik hara', baina: 'bi metrotara edo metrora aurkituko duzu?' / Handik bost urtera edo urtetara? / handik bost kilometrora edo kilometrotara?'

Nola esan behar da: 'Hiru urtetan ala hiru urtean'? 'Hiru kilometrotara ala hiru kilometrora?

Eta Euskaltzaindiaren Jagon sailak, Miren Azkarateren bidez, honela erantzun zuen (Euskera, 44/1999, 2):

Ez da araurik edo gomendiorik eman oraindik gai honen gainean (...) Kilometro edo metro bezalako izenekin, tradizioa zein den aztertu gabe dago oraindik. Baina esango nuke denbora adierazten duten sintagmetan bezalaxe, euskalkien arabera, guztiak direla onartzekoak: bi metrora nahiz bi metrotara.

Erantzun salomoniko horrek dena zilegitzen du, baina pilota, orain, zure (gure) aldean dago: eta nik nola jokatu behar dut?

Euskaltzaindiak berariazko araurik ematen ez duen bitartean, nola idatzi, nola idatzarazi, nola zuzendu testuak? Zein da estandarra? Ez gara poesiaren eremuaz edo esperimentazioko literaturaz ari, eguneroko prosaz baizik.

Guztiok ikasi dugu izen batez eta zenbatzaile zehaztu batez osatutako izen-sintagma bat (izen-sintagma zenbatzailedun bat) deklinatu behar denean, mugagabea (bost etxe, bost etxetan, bost etxeri…) edo, testuinguru zehaztu berezietan, mugatu plurala (bost etxeak, bost etxeetan, bost etxeei…) erabili behar dela. Eta badakigu mugatu singularra ezin dela erabili (*bost etxea, *bost etxean, *bost etxeari…).

Zer gertatzen da, baina, zenbatzailearen ondoan dagoen izena unitate-izena denean?

Lehen begiratuan, ez da ezer aldatzen:

  • ZER: bi metro / bi metroak (*bi metroa)
  • ZERK: bi metrok / bi metroek (*bi metroak)
  • ZERI: bi metrori / bi metroei (*bi metroari)
  • ZEREN: bi metroren / bi metroen (*bi metroaren)

(...)

Baina leku-denborazko deklinabide-kasuetara iristean:

  • NON/NOIZ/ ZENBATEAN: bi metrotan ala bi metroan? / bi metroetan
  • NONDIK: bi metrotatik ala bi metrotik? / bi metroetatik
  • NORA: bi metrotara ala bi metrora? / bi metroetara

(pluraleko adibideak testuinguru mugatu bereziei dagozkie: bi metroetan = lehen aipatu ditugun bi metro horietan, lehendik ezagunak zaizkigun bi metro horietan).

Beste hainbeste NORAINO eta NORANTZ kasuetan ere.

Ikusi dugu, gorago, zer esan zuen Euskaltzaindiak, Miren Azkarateren bidez: euskalkien arabera, guztiak dira onartzekoak.

Baina gehiago ere esan du Euskaltzaindiak, eta ez iritzi gisa, arau moduan baizik, gaiaren azpiarlo batean baino ez bada ere. Duela 10 urte, 110. arauan (Iraupena eta maiztasuna adierazten duten sintagmetan mugatu singularra noiz erabil daitekeen), honela esan zuen, iraupena adierazteko inesiboko sintagmei buruz ari zela (azpimarratua nirea da):

(…) Mugagabea erabiltzea zilegi izanagatik, mugatu singularra erabiltzea hobesten da honako kasu honetan: zenbatzailedun sintagma horrek adierazten duen denbora etengabeko unitate bakar gisa hartzen denean, hots, inesiboaren bidez prozesu edo gertaera baten iraupena adierazten denean. Adibidez:

  • Hiru astean asko hazi da haurra.
  • Hiru urtean ikasi du euskara.
  • Lau urtean lan egin du Afrikan.
  • Hauetan denetan iraupena adierazten da.

Iraupenik adierazten ez denean, noski, mugagabeak ohiko lekua izango du. Hiru urteko iraupena adierazi beharrean hiru urte desberdinetan gertatu den zerbait adierazi nahi bada, mugagabea beharko da:

  • Lau urtetan antolatu dute tanborrada.

Tradizioa aztertuta eman du hobespen hori Euskaltzaindiak euskara estandarrerako. Hau da, nahiz eta onartu bi tradizio daudela (Iparraldean gehienbat mugagabea erabili izan da tradizioan; Hegoaldean, berriz, mugatu singularra), bat bultzatzearen aldeko agertu da.

1- Irizpidea

Hobespen hori eredutzat hartuta, eta arrazoibide berari jarraituz, gainerako kasuetarako “estrapolazio” orokor bat egin dezakegu (jakinik ere hizkuntzan estrapolazioak egitea zein den arriskutsu eta, maiz, alferrikako), eta irizpide bat, ustez biribil eta aski sendoa (tradizioarekin —Hegoaldeko tradizioarekin— bat datorrena) eraikitzeko erabili.

Hau da, Euskaltzaindiak denbora-unitateetarako (berak hala izendatu ez baditu ere, urte, aste, ordu eta abar denbora —magnitude fisiko bat— neurtzeko unitateak dira) eta inesiborako eman duen hobespena gainerako unitateetara eta leku-denborazko gainerako deklinabide-kasuetara hedatzea. Honela esplizitatuko litzateke irizpide hori:

Unitate-izenez eta zenbatzailez osatutako izen-sintagmak mugatu singularrean deklinatuko dira leku-denborazko kasuetan (NON, NORA, NORAKO, NONDIK, NORAINO eta NORANTZ kasuetan).

Nik inguruan ikusten, irakurtzen, aditzen dudanaren arabera, esango nuke inesiboa kenduta gainerako kasuetan mugatu singularra erabiltzea dela, gaur egun, joera alde handiz nagusia euskara batu estandarrean, zenbatzaile zehaztuen kasuari dagokionez behintzat. Baina nire iritzi subjektiboa alde batera utzita, corpusek egiaztatzen dute horixe dela errealitatea.

OEH Orotariko Euskal Hiztegiaren testu-corpusa arakatuta (metro, kilometro, legoa…), ikusten da Hegoaldean nagusi izan dela mugatu singularra. Adibidez, metrora 27 aldiz agertzen da (Orixe, Munita, Salaberria, Uztapide, Oskillaso, Ugalde, Etxaniz, Irigarai), eta metrotara 2 aldiz (Orixe); kilometrora 5 aldiz (Anabitarte, Goñi, Salaberria, Bilbao, Orixe), eta kilometrotara behin ere ez.

XX. Mendeko Euskararen Corpus Estatistikoan, berriz, mugatu singularra eta mugagabea askoz parekatuago ageri dira. metrora/metrotara eta kilometrora/kilometrotara bikoteen kasua, adibidez, esanguratsua da. Mende osoa hartuz gero, hauek dira datuak:

  • metrotara eta kilometrotara: 42 + 38 = 80 agerraldi; metrora eta kilometrora: 32 + 25 = 57 agerraldi. Hau da: mugagabea (kasu guztien % 58) eta mugatu singularra (kasu guztien % 42).

Hala ere, mende-amaiera besterik hartzen ez badugu (1991-1999), guztiz aldatzen da egoera:

  • metrotara eta kilometrotara: 0 + 11 = 11 agerraldi; metrora eta kilometrora: 17 + 17 = 34 agerraldi.

Hau da, mugagabea % 24 da, eta mugatu singularra % 76. Badirudi XX. mendearen amaieran nagusituz joan zela mugatu singularra.

ZTC Zientzia eta Teknologiaren Corpusean ere (gaur egun, 1990-2002 bitarteko datuak ematen ditu corpus horrek), mugatuaren erabilera zazpi bat aldiz handiagoa da mugagabearena baino, zientzialarien artean idazkeran batasun handia dagoen seinale. metrora/metrotara eta kilometrora/kilometrotara bikoteen kasuan, adibidez, hauek dira datuak (zenbatzaile zehaztuak eta zehaztugabeak batera hartuta):

  • metrora eta kilometrora: 96 + 126 = 222 agerraldi; metrotara eta kilometrotara: 18 + 13 = 31 agerraldi.

Ereduzko Prosa corpusaren datuei begiratuz gero (literaturan, 1998-2006 bitarteko datuak ematen ditu; prentsan, 2004-2006 bitartekoak Berrian, eta 2001-2005 bitartekoak Herrian), garbi ageri da zientzietako testuetatik aparte ere nagusi dela, alde handiz, mugatu singularra:

  • kilometrora: liburuetan: 147 agerraldi; prentsan: 396 agerraldi.
  • kilometrotara: liburuetan: 32 agerraldi; prentsan: 24 agerraldi.
  • metrora: 95 liburu (garraiobide-adierako “metro” kenduta); metrotara: 13 liburu.
  • metrotik: 30 liburu (garraiobide-adierako “metro” kenduta); metrotatik: 1 liburu.

Beraz, tradizioarekin eta gaur egungo erabilera nagusiarekin bat datorrela frogatu ondoren, gorago emandako irizpide hori aplikaturik, honelakoak idatziko ditugu:

- Handik 3 km-ra (3 kilometrora) dago.

- 127 V-etik (127 voltetik) 220 V-era (220 voltera) igo behar da tentsioa.

- Abiadura 50 km/h-raino (orduko 50 kilometroraino) iritsi zen berehala.

- Tenperatura 100 °C-rantz (100 gradurantz) hurbildu ahala...

- Korrontearen intentsitatea 5 A-tik (5 amperetik) jaisten bada…

- Handik 5 s-ra (5 segundora) itzaliko da argia.

- Bost urterako izango da baimen hori.

Baina, hortik kanpo, hau da, unitaterik ez dagoela, mugagabea dagokio. Adibidez:

- Hiru txorrotatatik irteten da ura.

- Lau nobelatarako gaia.

- Aurten, EAEko 9.000 etxetaraino eraman dute zuntz optikoa.

- Itzalaldi analogikoa Gipuzkoako 21 herritara helduko da bihar.

Eta bereizkuntza hori zergatik? Zertan dira desberdin, adibidez, (1) Hiru txorrotatatik ateratzen da ura eta (2) Intentsitatea hiru amperetik jaitsi da adibideetako hiru txorrotatatik eta hiru amperetik adizlagunak? Bien oinarrian zenbatzaile bat hiru eta izen bat txorrota/ampere dago. Zergatik, orduan, desberdin deklinatu?

Desberdintasunaren oinarria semantikoa da, izenaren izaerari lotua dago: izena unitate izatea edo ez izatea.

A) <hiru ampere> = balio bat <hiru ampereko balioa> (Intentsitatea hiru ampereko baliotik jaitsi da).

B) <hiru txorrotatatik> = <txorrota honetatik, txorrota horretatik eta txorrota hartatik> (Hiru txorrotatatik ateratzen da ura).

Uste dut A berridazketa nekez aplika dakiokeela (2) adibideari:

A) ?? <*Hiru txorrotako baliotik ateratzen da ura.>

Eta B berridazketa ezin zaio aplikatu (1) adibideari:

B) ?? <*Intentsitatea ampere honetatik, ampere horretatik eta ampere hartatik jaitsi da.>

Euskaltzaindiaren 110. arauak denbora magnituderako eta inesibo kasurako ematen duen arrazoi bera da, azken batean:

(…) mugatu singularra erabiltzea hobesten da (…) zenbatzailedun sintagma horrek adierazten duena etengabeko unitate bakar gisa hartzen denean.

Unitate-izaera, gehienetan, izen bakoitzak berez duen edo ez duen tasunetako bat da: ampere, berez, unitate-izena da, eta txorrota, berez, ez da unitate-izena. Hala ere, tasun hori ez da aldaezina. Adibidez, goragoko Lau urtetan antolatu dute tanborrada adibidean, urte ez da denbora-unitatea, ezin delako honela berridatzi:

<*lau urteko denboran antolatu dute danborrada>.

 Eta bai, berriz, honela:

<halako urtean, halakoan, halakoan eta halakoan antolatu dute danborrada>).

Eta alderantziz ere bai. Adibidez, etxe-sail ez da, berez, unitate-izena. Baina espazioa neurtzeko unitatetzat erabil dezakegu, hau da, distantzia bat adierazteko unitatetzat. Konparazio baterako:

Hemendik hiru etxe-sailera duzu jatetxe txinatarra.

Izan ere, honela berridatz daiteke:

<Hemendik hiru etxe-saileko distantziara duzu jatetxe txinatarra>.

Eta honela, berriz, ez:

<*Hemendik etxe-sail honetara, etxe-sail horretara eta etxe-sail hartara duzu jatetxe txinatarra>.

 

2- Eta inesiboan (NON/NOIZ/ZENBATEAN kasuan) ere bai?

Euskaltzaindiaren 110. arauan ondo aztertu da inesiboaren jokabidea denbora-unitateei dagokienez, eta garbi ageri da bi tradizio daudela, biak aski ongi errotuak; eta mugatu singularra, batez ere, Hegoaldeko tradizioan dela nagusi.

Denbora-unitatetik kanpo, oso erabilia da inesiboa diru-unitateekin. Galdetzeko, mugatu singularra, ZENBATEAN, erabiltzen da nagusiki, OEHn ikus daitekeen moduan (ZENBATETAN, berriz, ZENBAT ALDIZ da; dena den, Iparraldeko tradizioan, badira ZENBATETAN batzuk diru-kopuruen testuinguruan). Eta erantzuteko? OEHk erakusten du mugatua nahiz mugagabea erabili direla, eta mugatu singularrekoak Hegoaldean nagusi direla (bertsoetako adibideak ez ditut kontuan hartu, batzuk metri causa behartuak izan bailitezke).

Mugatu singularra:

- Laster saldu eben bei zarra berrogeta amabost dukatean. Echta Jos 242.
- Eman bearko diola (…), eta gañera urtean onenbeste edo ainbeste anega-gari iru dukatean anega. AA II 191.
- Milla pezetan erosi omen du.(G-azp) Gte Erd 143s.
- Zenbatean dezu? --Amar zentimuan, azkena, andria: begira zer ginga! EgutTo 1921 (Lotazilla).
- Mila duroan saldu nai du. ABar Goi 32
- Amar milla pezetan erositako zaldi mardo-mardoa bera! Bilbao IpuiB 221.
- Eunda berrogeita amasei errealean mandazaiai saldu zieten. Lard 49.
- Ogei ta amar milla pezetan egon zan salgai. Munita 64.
- Alaz guziz ere, amairu milla pezetan saldu mendian bertan. Munita 65
- Erosten ziran launa errealean. Gazta ere bai libra bost koartoan. Izt C 172.
- Iru edo lau errealean ifinten dute beste ainbeste legua bideko Erribilduetan. Izt C 54.
- Leintzeko herri baten egin du tratua: ogei errealean erosi astua. Noe 67.
- Milla ardi zarrak bakotxa ogei errealean, ogei milla erreal. Izt C 171.
- Etxean egindako sagardoa ikusi det Vitoriako kafean, iru txikiko bonbilla zazpi errealean saltzen. Izt C 144.

Mugagabea (eta mugatu plurala):

- Nahi bezala egin dut tratua, diozt: hameka pezetetan. JE Ber 48.
- Bortz durotan saldu dut. Aurten bortz egun besta. Bortz sos" Izeta Bhizt
 - Bost durotan pastelak erosi ditu (V-arr) Gte Erd 279.
- Bazkun batek erosi zuan Etxenaren lanik bikañena, milla libra esterlinaz (bost milla durotan). EEs 1915, 279.
- Sarrera 35 liberatan izanen da eta kitorik haurrentzat. Herr 20-2-1997.
- Hogoi ta bortz liberetan erosi ardiak hamabortzetan ezin sal, tokiaren gainean bederen. JE Bur. 119.
- Eta hemen hamasei, hamazazpi liberetan doidoia saltzerat heldu. JE Bur 120.
- Mila eta berrehun ta berroitamar liberetan biak. Zub 42.
- (…) erosi nuen hogoi eta bortz liberetan (oihal, gatz eta edergailuxkaz) herriko etxea. Prop 1896, 155.
- Behi hori, bere heinean, berrehun liberetan, merke da. Dv.
- Adixkide batek ekartzen dio, eta ixilka saltzen, 25 liberetan, tabako hosto bat gaitza. Barb Sup 64.
- 15 edo 14 liberetan. Herr 20-8-1970.
- (…) jauntzi beltx lerden eta pollita saldu zuen piltzarketariari berrehun liberetan. JEtchep 60.

Zenbaitetan, egileek ez dute beti berdin jokatu:

- Mila durotan. MEIG IV 58. / 2000 liberan bakoitza. MIH 130
- Berrogei ta zortzi milla durotan. Munita 65. / Esaten da 13 milla pezetan saldu dala. Munita 65.

Hori tradizioan. Eta gaur egun? Ereduzko Prosa corpuseko datuek erakusten dutenez, gaur egun ere bi tradizioak indarrean daude, baina orain arte Hegoaldean nagusi izan den mugatu singularra atzera doa, antza denez:

  • euroan: agerraldirik ez.
  • eurotan: 5 agerraldi (Jon Alonso, Hasier Etxeberria, Migel Angel Mintegi, Iñigo Aranbarri, Iñaki Heras).
  • dolarrean: 2 agerraldi (Anton Garikano, Edorta Jimenez).
  • dolarretan: 11 agerraldi (Koro Navarro, Pako Aristi, Edorta Jimenez, Bernardo Atxaga, Joxe Austin Arrieta, Jon Muñoz).
  • pezetan: 5 (Arantxa Iturbe, Gotzon Garate, Hasier Etxeberria).
  • pezetatan: 8 (Joseba Sarrionandia, Edurne Elizondo, Txillardegi, Jon Muñoz, Ramon Saizarbitoria, Joxemari Iturralde).
  • liberan: 6 (Karlos Zabala, Aingeru Epaltza).
  • liberatan: 7 (Itxaro Borda, Koldo Izagirre, Patxi Zubizarreta, Pablo Sastre, Jon Muñoz, Jon Maia).

Gauza bera ikusten da Google bilatzailean “mila eurotan” (160 agerraldi) eta “mila euroan” (57 agerraldi) eskatuz gero.

Denbora eta dirua magnitudeetatik kanpo, nabarmen murrizten da sintagma zenbatzailedun eta unitatedunen maiztasuna hizkuntza arruntean. Hala ere, guztiz arruntak dira. Eta hizkuntza teknikoan ere, gainerako deklinabide-kasuetan baino gutxiago bada ere, maiz erabili behar dira. OEH hiztegian ez dago adibide askorik:

- Bere gerri zuzenak ondotik larogei ta iru metroan ez du adarrik. Munita
- Ertz-azpian, (…) kuiak egozan, eta brontzetegiari bira emoten eutsoen amabost metrotan. Ker 3 Reg 7, 24s.
- Lenengo egunean erabilli zuten [arria] milla kanan bezela, eta bigarrenean ekarri zuten (…). Zab Gabon 107.
- (…) euren senikeria amar edo ogei graduan urrun badao be. E.B. Akordagoitia EEs 1913, 262.
- Aldazek [laisterkariak] 57 minutu ta ogeitazazpi segundoan pasa zuan. Basarri 91.
- Nik emendik iru leguan dabilen basusoa begi-barruan artu badagit, zist!, yaurti gezi txiki zorrotz bat eta laster lur jo eragingo ddautsat. A EY II 323s
- Erromako kristauak artu zutenean San Pablo urreratzen zitzaien albista, batzuek emezortzi leguan, besteak amaikan bidera irten zitzaiozkan. Lard 530.

ZTC corpusean, berriz, adibide asko dago, normala den moduan. Eta adibideek garbi erakusten dute mugagabearen nagusitasun nabarmena:

  • metroan: 0 / metrotan: 16
  • kilometroan: 5 / kilometrotan: 55
  • graduan: 0 / gradutan: 18
  • segundoan: 7 / segundotan: 68
  • litroan: 0 / litrotan: 5

Izan ere, zientzia eta teknologietako gaiak euskaraz lantzen dituztenen artean, duela 5-6 urte arte aski monolitikoki, mugagabean deklinatzen ziren halakoak (Elhuyarren ere hala deklinatzen genituen). Baina joera hori ez da hizkuntza teknikoaren kasua bakarrik. XX. mendeko corpus estatistikoak ere antzeko datuak ematen ditu, adibideak gutxiago badira ere:

  • metroan: 2 / metrotan: 13
  • kilometroan: 1 / kilometrotan: 6
  • graduan: 0 / gradutan: 1
  • segundoan: 2 / segundotan: 4

Ereduzko Prosari erreparatuta, joera bera errepikatzen da: mugagabea da nagusi (eta ia molde bakarra da Iparraldeko idazleetan). Hona hemen datu batzuk:

  • metroan: 6 agerraldi (Juan Kruz Igerabide, Gotzon Garate, Monika Etxeberria, Juan Garzia, Iñaki Iñurrieta).
  • metrotan: 28 agerraldi (Patxi Zubizarreta, Xabier Montoia, Gotzon Garate, Pako Aristi, Pello Zabala, Unai Elorriaga, Josetxo Azkona, Marzel Etxehandi, Filipe Bidart, Eneko Bidegain, Jean Baptiste Etxarren, Ramuntxo Etxeberri, Xipri Arbelbide, Itxaro Borda, Piarres Aintziart).
  • kilometroan: 2 agerraldi (Jon Muñoz, Josu Zabaleta).
  • kilometroan: 25 agerraldi (Jon Muñoz, Pako Aristi, Xipri Arbelbide, Ramuntxo Etxeberri, Mitxel Oronoz, Marzel Etxehandi, Eneko Bidegain, Daniel Landart, Piarres Aintziart, Jean Baptiste Etxarren).
  • graduan: 3 agerraldi (Iñaki Iñurrieta, Jon Muñoz, Monika Etxebarria).
  • gradutan: 16 agerraldi (Pello Zabala, Harkaitz Cano, Joseba Sarrionandia, Pablo Sastre, Joxean Agirre, Gotzon Garate, Josu Zabaleta, Patxi Zubizarreta, Jon Muñoz, Aurelia Arkotxa).
  • segundoan: 6 agerraldi (Fernando Rey, Xabier Olarra, Iñaki Iñurrieta, Joxan Elosegi, Karlos Zabala).
  • segundotan: 21 agerraldi (Joan Mari Irigoien, Joseba Sarrionandia, Iñaki Mendiguren, Pello Salaburu, Xabier Olarra, Eider Rodriguez, Jon Muñoz, Patxi Zubizarreta, Unai Elorriaga, Unai Iturriaga, Oskar Arana, Txema Ramirez de la Piscina, Joxerra Garzia, Andoni Egaña, J.M. Olaizola, Txillardegi, Josu Zabaleta, Filipe Bidart).

Horiek horrela, inesiboaren kasuan zailagoa da erabileraren itzalpean ebaztea auzia. Lehenik, Euskaltzaindiaren araua dugu: denbora-unitateetarako mugatu singularra hobesten du (bi egunean, hiru urtean, bost minutuan). Bigarrenik, diru-unitateetarako, galdetzeko orduan ZENBATEAN guztiz nagusi bada ere, erantzuteko orduan Hegoaldeko tradizioan nagusi zen mugatu singularra ez dabil gaur egun garai onenean, eta badirudi mugagabea nagusitzen ari zaiola. Hirugarrenik, gainerako magnitudeen kasua dugu (luzera, edukiera, tenperatura…). Azken kasu horretan, tradizioak ez du adibide askorik ematen, baina, ematen dituenetan, bi jokabideak ageri dira. XX. mendeko erabileran mugagabea nagusitu da, eta azken urteetako datuetan ere, hala prosa orokorrean nola prosa teknikoan, mugagabea da nagusi. Hala ere, azken-azken urteotan, badirudi mugatu singularra berragertzen hasi dela.

Datu horiek ikusita, nola jokatu, nola ondu irizpide taxuzko bat? Euskaltzaindiarekin eta erabilerarekin batera ezkondu nahi izanez gero, irizpide “poliedriko” bat eman behar litzateke: denbora-unitateak direnean, mugatu singularra; diru-unitateak direnean, nahierara; eta gainerako magnitudeen unitateak direnean, mugagabea. Nire ustez, itxuragabea litzateke, eta hain beharrezkoa dugun euskara estandarra eraikitzeko prozesuan oztopoa izango litzateke.

Horregatik, irizpide logiko bat —taxuzkoa, tradizio baten (Hegoaldekoaren) babesa duena, Euskaltzaindiaren hobespenarekin koherentea dena, leku-denborazko gainerako deklinabide-kasuekin ere koherentea dena eta ikasteko erraza dena— hau da: sintagman zenbatzaile zehaztuak daudenean, magnitude guztien unitateekin (berdin dio magnitudea denbora, dirua, tenperatura, presioa edo zer den) inesiboan ere mugatu singularrean erabiltzea.

Beraz, irizpide hori aplikatuz, honelakoak idatziko ditugu:

- Zenbatean dago dolarra gaur? 1,31 euroan.
- Zenbatean saltzen zen kiloa? Bi duroan.
- Eguzkian, adibidez,erreakzio hori 15 milioi graduan eta 100.000 atmosferan gertatzen da.
- Elur iraunkorren muga 1.050 metroan (= 1.050 metroko altitudean) zegoen.
- Errekorra 44 kilometro eta 247 metroan zegoen.
- Itsas hondoan, mendebaldetik ekialdera 3.000 kilometroan, geologoek ebaporita aurkitu dute.
- 20 minutuan bulkanizatzen du 169 °C-an.
- Itsasoko ura 11 graduan dago gaur.
- Oraingo honetan, 50 °C-an eta 95 °C-an dago ura, hurrenez hurren.
- Tutuaren mutur bat 20 °C-an dago, eta bestea 50 °C-an.
- Gero, fresa 56,87 mm-an gerarazi zuen.
- ...eta nitrogenoa du 144 K-ean.
- Ez da berdin 10 kg-ko gorputz bat 1 m-ko altuerara 5 segundoan edo 10 minutuan altxatzea.
- Markak aipatzen hasita, esan daiteke Renault horren kontsumoa 100 km-ko 6,54 litroan dabilela.
- Prototipoak Mach 6-ko abiadura 130 segundoan edo 180 kilometroan mantendu zuen.

Berdin unitatea 'jaten' dugunean ere:

- 50 milioian saldu zuen etxea ('50 milioi pezetan' esateko).
- Automobila bi milioi eta erdian erosi zuen, eta milioian saldu zuen handik bi urtera.
- Kilo bat onddo beltz hamabian erosi zuen Sorian, eta hogeita bostean saldu zuen Euskal Herrian.

Hortik kanpo, hau da, unitaterik ez dagoela, mugagabea dagokio, jakina. Adibidez:

- Bilboko 20.000 etxetan argindarrik gabe daude goizetik.
- Bi gizon atxilotu dituzte Azkoitian bi kamioitan gasolioa lapurtzeagatik.

Unitatearen ondoan zenbatzailerik ez dagoenean, inesiboa eta gainerako leku-denborazko kasuak mugagabean deklinatzekoak dira. Adibidez, Euskaltzaindiko Gramatika batzordeak mugagabea hobetsi zuen 2001ean euroa zela-eta emandako irizpidean:

      (…) letra etzanean datoz Gramatika batzordearen ustez hobestekoak diren formak:

      a) Txanponak eurotan / Txanponak euroetan

      (…)

Beraz, honelakoak idatziko ditugu:

- Alda ezazu distantzia hori kilometrotatik miliatara.
- Luzera metrotan neurtzen da, eta bolumena metro kubikotan.
- Kalkulatu presio hori atmosferatan eta milibarretan.
- Distantzia hazbetetan eta milimetrotan adierazi behar da.
- Amaitzeko, adierazi tenperatura kelvinetan eta Fahrenheit gradutan.

3- Eta zenbatzaile zehaztugabeekin ere bai?

Euskaltzaindiaren 110. arauak, denborari buruz eta inesiboari buruz ari dela, zenbatzaileak aipatzen ditu, besterik gabe, eta ez ditu zenbatzaile zehaztuak eta zehaztugabeak (zenbait, asko, gutxi, anitz, hainbeste...) bereizten. Hala ere, arauaren testu zehatzean ematen dituen adibideetan zenbatzaile zehaztuak baino ez dira ageri, zenbatzaile zehaztugabe bat ere gabe. Beraz, Euskaltzaindiaren arauak interpretaziorako aukera uzten du. Interpretazio zuhurrak esango du adibideetatik ondorioztatzen dela zenbatzaile zehaztuetarako hobespena baino ez dela, eta interpretazio hertsiak esango du Euskaltzaindiak bereizketa ez egiteak esan nahi duela zenbatzaile guztietarako hobespena dela. Ni zuhurrarekin geldituko nintzateke, beste daturik ez balego. Baina badira beste datu batzuk: 110. arau horretan, amaierako testu zehatzean ez bada ere, araua osatzeko erabilitako adibidetegian agertzen dira zenbatzaile zehaztugabeak. Hiru adibidetan ainbeste illabetean agertzen da (Lardizabalen eta Txomin Agirreren adibideak dira). Beraz, ez dirudi ausartegia denik interpretatzea Euskaltzaindia zenbatzaile guztiei buruz ari zela hobespena eman zuenean. Ikus dezagun, dena den, zer erakusten duten corpusek.

OEHn badira adibideak mugatu singularrean, eta ez gutxi, denbora magnitudearekin:

- Erabaki ospatsu gogoangarri au ondo egiaztua eta zuzenkiro gordea izan zan urte askoan txit. Izt C 123.
- Lanbide maitagarri au urte askoan oi dago arras lagatua, uraren ekarlekuak begitaratzen dituelako. Izt C 90.
- Errikoxkor bateko auzoa zala, urte askoan Salamankan ikasle egona. Berron Kijote 134.
- Urte askoan bandoa berak egin zuan Donostiko kale-kantoietan. Alz STFer 127
- [Janariak] sendotzen du korputza, ta ala irauten du urte askoan bizitza. Mg CC 219.
- Urte askoan gaixorik zegoan. Gaizkiñak norbaitek sartu zizkala esaten zuten. Auspoa 49-50, 123.
- Urte askoan oiekin bizi izan zan, bere egunen ondorerako Esau oñordeko uzteko asmoan. Lard 31.
- Sarri aldatzen dan alkandorea ez da ain loi zetakatua egongo, nola egun edo ill askoan aldatu ez dana. Mg CC 191.
- Presondegi artan hill askoan zegoan. Arr GB 21.
- Anai au urte gutxian bizi izan bazan ere santutasunian asko aurreratu zan. Bv AsL 142.
- Zabalduaz gero ordu gutxian esan degun bezela beste leku guztietara zaplara gorri eta aundi batzuek. Aran-Bago ManMed 226.
- Egun gutxian [...] ederki ta nai bezala irakurtera gure txikiak eta andiak egingo dira. Cb EBO 19.
- Lan abek danak oso segundo gutxian egiten zituzten. Salav 82.
- Egiñ ziran gizon sonatuak egun gutxian. Urruz Urz 12.
- Patar zaleak urte gutxian bizi izaten dira. Ayerb EEs 1916, 14.
- Ainbeste urtean. Eg II 27
- Ainbeste urtian azpixango izan da gero, ez da erreza libre izaten ondo jakitzia" Etxba Eib.
- Berrogeta ainbeste urtian lorik egin ez daben Monja pobre bat. fB Ic II 296.
- Ainbeste urtian alkar ikusi ez, eta besakartu giñan bero eta lagunki. Etxba Eib.
- Tautik be ez ekixan ainbeste urtian Salamanka aldetik izanda" Etxba Eib.
- Ainbeste urtian urrin ibilliyagaitik. Kk Ab II 186.

- Ez eban besterik gura, ainbeste urtian ikusi ezdako semia besarkatu eta lastandutzia baño" Etxba Eib.
- Ta nok zaukaz oinian ainbeste urtian? fB Ic III 291.
- Ainbeste egunean erdi-ianean da gogamenakaz burruka bizian burua ezin iasorik egoan gizon zarra.
Ag AL 85.
- Ainbeste illabetean zai egonda. Ag G 120.
Dena den, adibide gehiago dago mugagabean:
- Ill askotan iraun zuen. Aran SIgn 104
- Urdinduko bere eztala [ogia] urte askotan egon arren. CrIc 53.
- Egon zalako urte askotan pekatu mortaleko bizitzan. Cap 88.
- Sagastiak eta gaztañadiak [...] urte askotan batere ez dute ematen. It Dial 65.
- Jainkoak urte askotan gorde zaitzala. Aran SIgn I.
- An urte askotan eruan eban bixitza bat, irudimen azkarrenak asmau leikiana baño itxalagua... Kk Ab I 49.
- Atiñaren atiñez aiek ibilpide erraza iritxi dute, itxu-mustuka urte askotan ibilli-ezkero. Ol EEs 1919, 26.
- Azkenik, ona mendi-zaitzan eta landaretzan urte askotan dabillen batek esana. Munita 43.
- Zauriren bat artu dabena ezta egoten egun askotan sendagille edo barberubari ots egin baga. CrIc 101.
- (…)
- Urte gutxitan aberastu da. ABar Goi 29.
- Badaki Jaunak, diru gutitan, oi! Judas orrek saldurik. Ox 75.
- Ordu gutxitan errauts biurtu / Gabon-gau bigarrenean, / ainbeste nekez euskal-fedeak / jaso zuna anbat urtean! SMitx Aranz 94.
- Ainbeste urtetan ibilli naz, gogoan beti dodala, nortzuk ete direan neure aittama legezko maitteak. Echta Jos 360.
- [...] ainbeste urtetan idazkitxo bat eta diru apurtxo bat noizbait amari ez bidaltzeaz. Echta EEs 1911, 254.
- Leaburuko nere eliza maite, nik ainbeste urtetan [...] apaindu zaitudan eliza lirain [...]. A Ardi 53.
- Ainbeste urtetan apurka-apurka ta nekiaren-nekez aurrezturiko eun ogerleko zuri ederrak. Kk Ab I 101.
- Ainbeste urtetan bere emaztearekin berotu zuan gela artara. NEtx LBB 56.
- Lotsagarria den Basaburuko alaba sasiezkontzan ainbeste urtetan bizitzea. NEtx LBB 58.
- Ez bakarrik sufritu egun batean, baizik ainbeste urtetan. Eg II 73 (27 ainbeste urtean).
- Txirrinbiko gaisoa, ainbeste urtetan eskuz-esku ibilli ondoren…. Erkiag BatB 112.
- Burulanean aritu zera ainbeste ordutan eta ori geiegi da. Vill Jaink 140.
- Onenbeste edo arenbeste ordutan lan-egin ondoren [...]. Erkiag Arran 116.
- Etsipen gizonezko sutan hainbeste urtetan irrikatu dudana. Azurmendi.
- Nik ez dut ezer garbirik ikusten, penagarri da hainbeste urtetan honelako lanetan ibili ondoren (...). Mitxelena.

Denbora magnitudeaz gainera, ia ez dago adibiderik (edo nik ez dut aurkitu, bestela):

- Bide txarrakin asita ainbat kilometroan balantzaka ginjoazen. Obeitxurarik ez. Anab Aprika 59.

Eta inesibotik kanpo ere, adibide gutxi. Dena den, gutxi horietako gehienak mugatu singularrean daude:

- Monje aren gorputzetik, andikan urte askora, Santu infernuak ezin ikusi zuanak, bota zuan kanpora diabrua. Beobide
- egiztatu zuen bezala berak andik urte askora bere ta emazte Francisca Mangaren ondasunakin. Arana
- ta andik egun gutxira San Franziskok berak eman zion Ordenako jantzi santua. Beobide
- Jaungoikozko erlijioso ura andik urte gutxira il zan ta obiratu zuten elizan. Beobide
- Ez ori bakarrik; andik egun gutxira, epaikari aurrera juezetara) deitu zuen Pernando. Gregorio Mujika.
- Etxe santutik legua gutxira arkitzen zirala. Arrue.
- Erremate txarra eraman zuan gure txakur ate-zai arek. [...] andik egun gutxira il zan. Salav 12.
- Andikan oso ordu gutxira / salgai zeuzkaten Bitoriñ. Basarri 114.
- Andik egun gutxira [beia] susaraldu bada, ezeren ajolik gabe estaltzera daramate. ZArg 1957, 335.
- andik eun ta zenbait urtera, Jaungoikuak eman zien lur santu ura guziya San Franziskoren semiai seni-parte bezela. Beobide.

Mugagabean daudenak oso gutxi dira:

- Andik urte askotara, aizpa zarraren alaba onen semea ta aizpa gazteenaren semearen alaba bat elkarrekin maitemindu ta ezkontzekotan ziran. Etxaniz.
- Andik zenbait egunetara, gizon ori noiz etorriko zai nengola, bertan agertu zitzaidanan. Orixe.

ZTC corpusean ageri diren datuak halako bereizketa bat erakusten dute inesiboaren eta gainerako kasuen artean. Inesiboan mugagabea da nagusi, alde handiz, baita beste corpusetan ere hain zabaldua dagoen urte askoan kasuan ere (adibideetan ez da kontuan hartu urte askoan! esamoldea). Datuak bat datoz gorago, zenbatzaile zehaztuen kasuan, esandakoarekin (zientzia eta tekniketako gaiak idazten dituen komunitatea trinkoagoa da —edo izan ohi da—, monolitikoagoa, idazle-komunitate orokorra baino, eta ohitura batzuk finkatuago eta zabalduago daude); kasu honetan, inesiboan, duela oso gutxi arte, mugagabean deklinatu dira —deklinatu ditugu—. Hona hemen datuak:

  • aste gutxian: 0 / aste gutxitan: 5; egun gutxian: 0 / egun gutxitan: 18
  • hilabete gutxian: 1 / hilabete gutxitan: 4; minutu gutxian: 1 / minutu gutxitan: 4
  • ordu gutxian: 1 / ordu gutxitan: 10; segundo gutxian: 0 / segundo gutxitan: 9
  • urte gutxian: 1 / urte gutxitan: 23
  • egun askoan: 0 / egun askotan: 8; kilometro askoan: 0 / kilometro askotan: 2
  • mende askoan: 0 / mende askotan: 13; ordu askoan: 0 / ordu askotan: 3
  • urte askoan: 12 / urte askotan: 94
  •  hainbeste urtean: 1 / hainbeste urtetan: 4; hainbat egunean: 1 / hainbeste egunetan: 8
  • hainbat orduan: 0 / hainbat ordutan: 2; hainbat urtean: 0 / hainbat urtetan: 28
  • zenbait egunean: 0 / zenbait egunetan: 14; zenbait orduan: 0 / zenbait ordutan: 5
  • zenbait urtean: 0 / zenbait urtetan: 13

Inesiboa kontuan hartzen ez bada, datuak aldatu egiten dira, batez ere gutxi zenbatzaile zehaztugabearekin (gainerako zenbatzaile zehaztugabeekin ez dago adibiderik, edo oso-oso adibide gutxi daude):

  • aste gutxira: 2 / aste gutxitara: 0; egun gutxira: 4 / egun gutxitara: 9
  • gradu gutxira: 1 / gradu gutxitara: 0; hilabete gutxira: 6 / hilabete gutxitara: 2
  • kilometro gutxira: 5 / kilometro gutxitara: 1; metro gutxira: 8 / metro gutxitara: 3
  • minutu gutxira: 3 / minutu gutxitara: 1; ordu gutxira: 3 / ordu gutxitara: 4
  • urte gutxira: 16 / urte gutxitara: 3
  • zentimetro gutxitik: 1 / zentimetro gutxitatik: 0; milimetro gutxitik: 1 / milimetro gutxitatik: 0
  • bira/min gutxitik: 1 / bira/min gutxitatik: 0; volt gutxitik: 0 / volt gutxitatik: 1
  • kilometro askora: 0 / kilometro askotara: 5; mende askora: 1 / mende askotara: 0
  • metro askora: 2 / metro askotara: 0; urte askora: 1 / urte askotara: 4

XX. mendeko Corpus Estatistikoan, denbora magnitudean badira mugatu singularreko agerraldiak, baina gehiago dira mugagabekoak (urte askoan da salbuespen bakarra):

  • hainbeste urtean: 0 / hainbeste urtetan: 14; hainbeste orduan: 0 / hainbeste ordutan: 1
  • hainbeste egunean: 0 / hainbeste egunetan: 1
  • zenbait egunean: 0 / zenbait egunetan: 8; zenbait metroan: 0 / zenbait metrotan: 1
  • zenbait kilometroan: 0 / zenbait kilometrotan: 1
  • urte askoan: 10 / urte askotan: 4; egun askoan: 0 / egun askotan: 8
  • urte gutxian: 1 / urte gutxitan: 15; minutu gutxian: 1 / minutu gutxitan: 3
  • ordu gutxira: 0 / ordu gutxitara: 3; urte gutxira: 1 / urte gutxitara: 0
  • metro gutxira: 1 / metro gutxitara: 3; kilometro gutxira: 1 / kilometro gutxitara: 2

Ereduzko Prosan (liburuetan bakarrik, prentsa kontuan hartu gabe), inesiboari dagokionez, garbi ageri da urte askoan oso zabaldua dagoela, gainerako denbora-unitateekin baino askoz gehiago erabiltzen baita hor mugatu singularra, urte askotan asko agertzen bada ere. Hala ere, gainerako unitateekin eta gainerako zenbatzaile zehaztugabeekin, gehiago dira mugagabeak mugatu singularrak baino. Aipatzekoa da, azterketa honen helburutik desbideratzea bada ere, maiz ikusten dela idazle berak bi moldeak erabiltzea, batean mugatu singularra eta, unitatea aldatzean, mugagabea; edo obra batean era batera eta beste obra batean beste era batera. Ezin jakin hor zenbateraino sartu den zuzentzailearen eskua edo zenbateraino den idazlearen beraren irizpide-aldaketa edo irizpide falta.

Datuak:

  • aste askoan: 3 / aste askotan: 0; urte askoan: 71 / urte askotan: 54
  • egun askoan: 5 / egun askotan: 37; ordu askoan: 4 / ordu askotan: 3
  • hilabete askoan: 1 / hilabete askotan: 3; mende askoan: 3 / mende askotan: 10
  • urte gutxian: 5 / urte gutxitan: 11; ordu gutxian: 1 / ordu gutxitan: 5
  • segundo gutxian: 1 / segundo gutxitan: 11; hilabete gutxian: 1 / hilabete gutxitan: 2
  • minutu gutxian: 1 / minutu gutxitan: 14
  • hainbeste urtean: 8 / hainbeste urtetan: 27; hainbeste egunean: 0 / hainbeste egunetan: 3
  • hainbeste orduan: 0 / hainbeste ordutan: 4; hainbeste kilometroan: 0 / hainbeste kilometrotan: 2
  • hainbat urtean: 3 / hainbat urtetan: 24

Inesibotik kanpo, ordea, gauzak aldatu egiten dira: zenbatzailearekin gehiago dira mugatu singularrak (denak NORA deklinabide-kasuan; gutxigutxitik eta gutxitatik ez dira ageri corpusean unitateen ondoan). Bestalde, asko zenbatzailearekin aldatu egiten da joera, eta mugagabea nagusitzen da, adibide-kopurua nabarmen txikiagoa bada ere. Gainerako zenbatzaile zehaztugabeekin adibide gutxi daude:

  • urte gutxira: 18 / urte gutxitara: 3; egun gutxira: 55 / egun gutxitara: 15
  • minutu gutxira: 25 / minutu gutxitara: 2; hilabete gutxira: 9 / hilabete gutxitara: 4
  • aste gutxira: 3 / aste gutxitara: 1; segundo gutxira: 6 / segundo gutxitara: 1
  • kilometro gutxira: 10 / kilometro gutxitara: 3; metro gutxira: 31 / metro gutxitara: 10
  • urrats gutxira: 6 / urrats gutxitara: 1; zentimetro gutxira: 4 / zentimetro gutxitara: 3
  • urte askora: 6 / urte askotara: 11; kilometro askora: 1 / kilometro askotara: 4
  • zenbait urtera: 1 / zenbait urtetara: 0; zenbait ordura: 0 / zenbait ordutara: 1
  • zenbait egunera: 0 / zenbait egunetara: 2
  • hainbeste urtera: 1 / hainbeste urtetara: 0; hainbat kilometrora: 0 / hainbat kilometrotara: 2

Datu horien aurrean, bi ondorio:

1- Zenbatzaile zehaztugabeekin, zilegia izanagatik mugatu singularra, ez dirudi tradizioan inoiz erabat nagusia izan denik, eta gaur egun ere ez da. Denbora-unitateekin, maiz erabiltzen dira zenbatzaile zehaztugabeak (batez ere, gutxi eta asko), baina, hortik kanpo, nabarmen gutxiago.

2- Datuak eta maiztasunak ikusita, behartuxea izan liteke zenbatzaile zehaztuen kasuan proposatutako irizpidea (sistematikoki mugatu singularra erabiltzea) zenbatzaile zehaztugabeen arlora hedatzea. Hala ere, kontrako irizpidea ematea ere (sistematikoki mugagabea erabiltzea) ez zait bidezkoa iruditzen, tradizioan eta gaur egungo erabileran errotua baitago mugatu singularraren erabilera denbora-unitate batzuetan. Beraz, oraingoz bi aukerak libre utz litezke. Ez naiz, hala ere, lasai gelditzen hori esanda. Bi aukerak libre uzteak ez du esan nahi biak txandaka erabiltzea edo gogoak eman ahala bata zein bestea erabiltzea. Gainera, idazle edo itzultzaile bat baino gehiago duten lanetan, komeni da irizpide estuagoak erabiltzea (ez naiz literaturaz ari, jakina). Horregatik, irizpidea sinpletzearren, zenbatzaile zehaztugabeekin ere berdin jokatzea iruditzen zait zentzuzkoena. Hau da:

- Denbora-unitateekin, sistematikoki mugatu singularra erabiltzea (Euskaltzaindiak 110. arauan ustez hobetsi duen moduan): urte askoan, mende askora, segundo gutxian, minutu gutxira, hainbeste egunean, zenbait egunera

- Gainerako unitateei dagokienez, asko, gutxi, hainbeste, hainbat, zenbait zenbatzaileekin mugatu singularra erabiltzea: metro gutxira, metro askora, volt gutxian, gradu askoan, hainbeste urtean, hainbeste euroan, zenbait urtean, hainbat orduan (Aitortu behar dut, dena den, niri gogortxo gertatzen zaidala zenbait zenbatzailearekin mugagabe singularra: zenbait orduan, zenbait euroan...).

Amaitzeko, ohar bat ZENBAT galdetzaileari buruz: mugatu singularrean deklinatuko dugu bakarrik doanean (zenbatean, zenbatetik, zenbatera, zenbateraino, zenbaterantz). Gainera, zenbatean eta zenbatetan desberdindu egingo ditugu (zenbatetan = zenbat bider).

Baina ZENBAT galdetzaileak ondoan unitate bat duenean, nola deklinatu izena? Mugagabean (zenbat eurotan?) ala mugatu singularrean (zenbat euroan?)?

Batetik, gorago esan badugu zenbatzaile zehaztuekin mugatu singularra erabiliko dugula (bi mila euroan), eta, bestetik, esan badugu bakarrik doala galdetzailea ere mugatu singularrean deklinatuko dugula (zenbatean?), badirudi logikoena dela zenbat euroan? hobestea.

Jose Ramon Etxebarriak, “Neurri-izenak eta neurri-esalmoldeak euskaraz” artikuluan (Euskera, 2006 , 51. liburukia), galdera hau egin zuen (azpimarra nirea da):

      Itxura batean, Euskaltzaindiak Hiru kiloko haurra, lau hankako mahaia izenburuko erabakia hartu ondoren, praktikan adostasun nahiko zabala lortu da diruaren kasuan mota honetako esamoldeak eratzeko:

      Litroa hamar euroan saltzen da.

    Hots, baztertu egin da «litroa hamar eurotan saltzen da» forma. Horrek berarekin dakarren zalantza, egin daitekeen «zenbat euro(t)an» motako galderari buruzkoa da. Nola behar du, «zenbat euroan» ala «zenbat eurotan»? Kontuan izan orain arte eurrez erabilitako «zenbat dirutan» forma.

Magnitudea denbora denean, pentsa dezakegu mugatu singularra dela forma normala, unitaterik gabeko zenbat denboran galdera ere mugatu singularrean egiten baitugu, eta ez mugagabean (OEHn: zenbat denboran 7 agerraldi, eta zenbat denboratan 0 agerraldi; ZTCn: zenbat denboran 14 agerraldi, eta zenbat denboratan 2 agerraldi; Ereduzko Prosan: zenbat denboran 16 agerraldi, eta zenbat denboratan 0 agerraldi). Gaur egungo erabilera-datuek, dena den, ez dute uste hori berresten:

  • ZTC: zenbat egunean 0 agerraldi, eta zenbat egunetan 11 agerraldi; zenbat orduan 0, eta zenbat ordutan 1; zenbat metrora 1 eta zenbat metrotara 0; zenbat segundoan 0, eta zenbat segundotan 2; zenbat urtean 2, eta zenbat urtetan 1)
  • EP: zenbat urtean: 0 / zenbat urtetan: 3; zenbat egunean: 1 / zenbat egunetan: 5; zenbat kilometrora: 3 / zenbat kilometrotara: 0

OEHn, dena den, mugatu singularra gehiago agertzen da mugagabea baino:

- Begira [...] zenbat urtean izan dezun oitura au; astean, edo illean zenbat bider egin dituzun. AA II 34.
- Arek auzo bixak, eten bako auzixetan dabiz ez dakitt zenbat urtian" Etxba Eib.
- Baziñakian zuk orduan jaioko ziñanik, edo zenbat egunean iraungo duan zure bizitzak. Agirre Asteasukoa.

Txirrita, Uztapide, Basarri eta Agirre Asteasukoak ere zenbat urtean erabili zuten. Bestalde:

- Lau edo nik eztakit zenbat urtetan ogean geldi-geldi. Alzola Atalak 67. Ogetaka.
- Ez dakit zenbat urtetan olan. Bilbao (Ipuin barreka).

Beraz, logikari eta tradizioari jarraituz, honelakoak idatziko ditugu:

- Zenbat euroan erosi du auto berria?

- Ezin da zehatz esan zenbat graduan egon behar duen olioak.

- Adierazi zenbat graduan esterilizatzen den material metalikoa, 135 °C-an ala 120 °C-an.

Amaitzeko, bi ohar:

1- Hemen estandarrerako proposatu dudan irizpideak —mugatu singularra sistematikoki erabiltzea zenbatzaile zehaztuekin nahiz zehaztugabeekin— Hegoaldeko tradizioan du babesa. Alabaina, garbi izan behar genuke badela beste tradizio bat ere. Alde horretatik, hobespen moduan ulertu behar da proposamena, estilo-hobespen moduan. Horrekin batera, esan behar dut tradizioaren itzal hori ez nukeela erabat-erabat orokortuko. Adibidez, egokia izango litzateke Hegoaldeko tradiziokoa ez den anitz zenbatzaile zehaztugabearekin ere mugatu singularra erabiltzea —anitzean, kasurako—, orain arte hala inoiz erabili ez bada ere?

2- Hemen proposatzen dudana ez da (zorionez) nire iritzi hutsa. Nik tradizioaren eta gaur egungo egoeraren berri eman nahi izan dut, eta, horretarako, corpusak arakatu ditut, baina proposatzen dudan irizpidea ez da “berria”. Irizpide horrek biltzen dituen atal batzuk (batez ere, leku-denborazko kasuetan mugatu singularrean deklinatzea zenbatzaile zehaztuak, baldin eta sintagman unitate-izenak badaude) gaur egun idazle askok erabiltzen dituzten berak dira. Bestalde, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Saila ikasmaterialetarako lantzen ari den estilo-liburuaren barnean dagoeneko amaituta dauden eta laster kaleratuko diren beste bi atal badira: Morfosintaxiaren inguruko zalantzak eta argibideak, Patxi Petrirenak ondua eta dagoeneko Euskaltzaindiak oniritzia eman diona, eta Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak, lantalde batek ondua Jose Ramon Etxebarria buru. Bi lan horietan, erabat amaitu gabeko bertsioetan ikusi dudanaren arabera, irizpide bera proposatzen da —hobespen bera egiten da—. Azkenik, aipatu behar da Mitxel Kaltzakortak ere irizpide hori bera sutsuki aldeztu zuela duela urte batzuk artikulu batean (“Deklinabideko leku-denbora kasuak (eta II)” Hizpide, 52, 2003).

Nork: Alfontso Mujika.2010/12/27 23:03:08.132 GMT+1
Etiketak: | Permalink

2010/12/14 17:09:27.837 GMT+1

PARTIZIPIOA ALA ADITZ-IZENA

Iñigo Roque Eguzkitza


1. Atarikoa

Aditz laguntzaileen isiltzeaz aritu ginen duela urtebete inguru. Orain, berriz, aditz-izenen izen- eta kasu-marken galera hartuko dugu berbakizun. Aritu gintezkeen, gisa berean, erlatibo jokatugabeez edo bestelako aditz jokatugabeen jokamoldeaz, baina eremua nolabait zedarritu behar, eta aditz-izenak baizik ez ditugu jorratuko.

Aditz-izen edo nominalizazio deiturak hitzaren jokamolde bikoitza salatzen du, hein berean aditz eta izen baita. Ezagun denez, mendebalde-erdialdeko euskalkietan aditzago dira nominalizaziook, eta ekialdean, izenago. Osagarriei erreparatzea besterik ez dago:

(1a) Baimena eskatzera joan da (mendebalde-erdialdea).

(1b) Baimenaren eskatzera joan da (ekialdea).

Bistan denez, (1a) adibidean aditz-izenaren osagai zuzena aditz arrunten bera da; (1b) adibidean, ostera, genitibo objektiboa ageri zaigu, izenei berariaz dagokiena. Ezaugarri horrek erakusten digu, azken beltzean, ez dela hain bestelakoa kasu-markaren isiltzea aditz-izenetan eta izenetan, nahiz aditz-izenetan kasu-marka ez ezik izen-morfema ere aienatzen den, partizipioak ordezten baitu hura osoki. Izen-sintagmei buruz, Euskaltzaindiak emana du araua (111. araua), eta, ikusiko dugunez, ondo gogoan eduki behar genituzke han esanak, era batera edo bestera arrazoibide berak (edo antzekoak) azaltzen baitira auzi honetan.

Zuzenbidean bezala testugintzan ere, arau idatzirik ez den lekuan usadioa nagusitzen da. Hala, gaur egungo testuetan ohikoa da nominalizazioen partez partizipioa erabiltzea zenbait testuingurutan, berariaz halakorik arauturik ez dagoen arren. Horretan badira, nahasian, arrazoi pragmatikoak (osagaiak markatzea) nahiz estilozkoak (hizkuntzaren ekonomia). Batez ere testuinguru hauetan erabiltzen da partizipioa aditz-izenaren lekuan:

   Osagaiak mugarritzeko

(2a) Sagardotegira joan ginen [sagardo berria edan eta dastatzera].

(2b) Sagardotegira joan ginen [saiheskia jatera] eta [sagardoa edatera].

   Ekintzen kate lotua dela adierazteko

(3a) Azterketa prestatu zuen, irakasgaia gainditu, titulua lortu eta lanean hasteko.

(3b) Utz iezaiozu tabakoa erre eta etxe osoa kirasteari.

Halakoxea omen da joera. Agidanez, (2) adibideetan joskera doitu nahia gailentzen da, pragmatikaren izenean, gure kasu horretan logikak anbiguotasunerako tarterik utzi ez arren (ez da zalantzarik sagardoa dela edan eta dastatu beharrekoa). Semantikak gobernatzen du, ostera, (3) adibideetako jokamoldea, hain zuzen, denboran lotuak diren ekintzak (ondoz ondokoak) josteko. Batzuetan, haatik, (3a) adibidean bezala, pragmatikaren kaltean suertatzen da ekintzen katea osatzeko guraria, amaieraraino ez baita argitzen zer lotura duen kate horrek perpaus nagusiarekin; honela ere izan baitzitekeen: Azterketa prestatu zuen, irakasgaia gainditu, titulua lortu eta lanean hasi zen. Ez da gauza bera.

Lantto honen asmoa ez da, haatik, ikerlan xehe bat egitea, ezpada joera batzuk azaleratzea (lankideek eskertuko didate, barren). Alegiazko kontakizun bat onduko dugu, eramangarriagoa izan dadin datu-pilaketa. Ipuinak atsegin ez dituenak, hala ere, jo lezake, beldurrik gabe, ipuinondora, ondorio-laburpenaren bila. Historian atzera egingo dugu kontakizunean: gaurko literaturan has eta klasikoetan buka, lehengo mendeko kazetaritzatik iragan ondoan.

                                                             **********

Aurrena, muinotxo hau igoko dugu. Gu ez gara Petrarka, eta hau ez da Mont-Ventoux, bistan denez, baina esperantzaz beterik goaz maldan gora, ea zer ikus daitekeen handik goitik. Tontorretik aditz-izenen eremu osoa har omen daiteke begipean, aditz eta izenen arteko mugalde estuan. Gorakoan, hala ere, behe-lainoak estalia du dena, bai eta tontorra ere. Gailurra jotakoan, abiatu gara bestaldeko ibarrera, itsumandoka antzo.

2. Orainaldiko museoa

Iritsi gara arte garaikideko museora, mapak salatu bezala. Hitzordua egina genuen Joxeaustin Arrietarekin eta Koro Navarrorekin, Abuztuaren 15eko bazkalondoa eta Artistakume baten erretratua erakuts ziezazkiguten (bata, izadi hil horiztatua; eta bestea, erretratu zirraragarria), baina ohartarazi gaituzte haien lanetan ez genukeela deus interesekorik aurkituko gure ikerlanerako. Beharrik beste gidari bat etorri zaigun erakusketari buruzko azalpenak emateko. Joseba Sarrionandiak egin digu abegi, ustekabean:

Zer zarete moroak behe-laino artean ala?

—Bai, Joseba, behe-laino trinkoa zagok. Ez duk ezer garbi ikusten partizipioen eta aditz-izenen bitarte horretan.

—Museoan bi lan sorta zauzkaagu auzi hori zehatz lantzen dutenak; denak areto bakarrean: bata, Fernando Reyren Kondesa esku-guriaren bariazioak, eta, bestea, Fernando Aire Xalbadorren Odolaren mintzoko orri ttanttadunak.

—Goazemak, bada.

—Bazirudik aditz-izena aditz baten osagai hutsa delarik (izan subjektu edo izan objektu) eutsi egiten zaiela marka guztiei. Hara:

  • Esan nahi baita: itsasbazterretik asko urrundu, eta saiatzen da antzematen nolako sentimendua eragiten duen han urrutian ikusteak hondartza, pertsonak, bere semea, txiki-txikiak, eta itsaso urdin ilunaren erdian egoteak eta bera ez dela existitzen pentsatzeak. (Kondesa esku-guria)
  • [...] orduan halako mundu batean, litekeena da emakume biolin-jotzailea itzultzea eta auzoko berriz ere paretara ez hurbiltzea. (Kondesa esku-guria)

—Hala ere, ez fida —diosku Josebak—. Horretan ere bada-eta salbuespenik. Begira bestela Xalbadorren adibide honi.

  • Horren egitea edo norbaiten jo buruan eta botatzea, dituenen kentzeko, berdintsu zaut eni. (Odolaren mintzoa)

—Bai, hor badituk bi kontu: buruan horren kokagunea bitxia duk, aditz ostean; eta, gainera, ekintzen ondoz ondoko katea ageria zagok: lehenbizi buruan jo eta gero bota.

Kondesa esku-guriaren sailean ez dituk eskas halakoak, baina beti eusten zaiok nominalizazioari. Aletxo bat:

  • [...] eta esaten dio pentsatuko duela berak nola konbentzitu kondesak etxea ez handitzeko eta berari errentan uzten segitzeko [...] (Kondesa esku-guria)

—Bai, dena dela, ez duk hain agerikoa katea hor.

—Estilo-kontuak ere badituk horiek, erabat subjektiboak.

—Museora sartu aitzin, banian kezka, edo goganbeharra, ekialdeko euskalkietan aditz-izenaren izen-izaera nabariagoak eraginik ote zuen marken eranztean; alegia, partizipiora jotzea zailagoa ote zen.

—Ez zakiat, bada, ikus Xalbadorren odol-ttantta hori.

  • Beraz, urte bat inguru eman zuketen horren hasi eta bururatzen. (Odolaren mintzoa)

—Eta, hik, Joseba, izango duk heuretik zer erakutsi ere, ezta?

—Nik baliagarritzat diat osagaiak mugarritzeko molde hori.

  • Estatuaren barruan, gorengotik beherengora eta Boterea eman edo gozatu duten guztiek Ejertzitoari egozten diote errua, Amerika galdu ondoren, Afrikan eraiki nahi izan den enpresa usteldu eta hondatzeagatik. (Moroak gara behelaino artean?)

—Aditz laguntzailearen isiltzearekin bezala jokatzen diagu horretan: Enpresa usteltzen eta hondatzen da.

—Bai, antza, izen-lagunak osatzean ere ia ezinbestekoa duk jite hori.

  • 1922ko otsailaren 1ean, Sidi Mohand El-Khatabi Arrifeko emir proklamatu zuten, kristauen aurkako «gerla santua» aurrera eraman eta lege islamikoa ezartzeko mandatuarekin, hala zabaldu zen azoketan, meskitetan eta nahinon. (Moroak gara behelaino artean?)
  • Demokrazia tribala estatuaren egituran integratu eta gobernu moderno bat organizatzeko lehenengo pausoak eman zituen Mohamed ben Abdelkrimek Arrifeko lurralde moldagaitz haietan. (Moroak gara behelaino artean?)

—Inork gutxik egingo litizkek honen tankerakoak: gerla santua aurrera eramateko eta lege islamikoa ezartzeko mandatua? Ummm, ez diat garbi ikusten oraindik.

—Alde egin behar diat: badakik nola ibiltzen naizen. Ea hor zehar argibide hoberik aurkitzen duan.

—Mila esker, Joseba.

Betaurreko ilunak jantzi ditu Sarrionandiak, eta badoa albate batetik kanpora. Ez diot aipatu nola presentatu dituzten galeristek moroen saileko orriak: zetakaz beterik. Hura ere konturatuko zen, noski, inork esan beharrik gabe.


3. Atzoko bidaztiak

Kanpoaldean behe-laino itxi-itxia dago oraindik. Ez genituzke ikusiko metro batera hamahiru atso asto baten gainean ere, entzun ere ez dakit egingo genituzkeen, haiek tronpeta joz gero; hain da trinkoa lainoteria. Bideari lotu gatzaizkio, itsu-itsuan, eta halako batean topo egin dugu Juan Bautista Bilbao Batxirekin eta Jean Hiriart Urrutirekin. Batxi erasian hasi zaigu, bizi-bizi, Hau mundu arrano hauka; Jean, aldiz, mundua Gontzetarik jalgiarazia dagoelaka. Nondik gatozen azaldu diegu, zer ikusi dugun museoan eta zertan gabiltzan; eta, kazetaria orojakile izaten denez, ez ditugu askorik zirikatu behar izan, beren ikuspegia ager zezaten. Hori, bai, debaldeko erretorikarik gabe, lañoki eta klarki mintzatu dira.

—Ez zakiat osagaiak mugarritzeko baitezpadakoa den partizipio hori, gazte —hasi zaigu Jean, orri batzuk erakutsiaz batera.

  • Denarentzat ezagutzen bazinute, laguntza onik egin lezakezue, zuen sehien eskuratzeko, bidatzeko, zaitzeko baizik ezpalitz ere. (Gontzetarik jalgiaraziak)

—Hitz-jolas honetan ere baduk zerbait.

  • Bainan garbiki, behar du gizonak itsu izan, egundaino pitsik ikusi ez ikasi es dutenak bezen gibela izan behar du, ez onhartzeko eta ez ohartzeko ere, mintzai bat ikasi eztuenak eztakiela! (Gontzetarik jalgiaraziak)

—Ezin diat hori bestela irudikatu, Jean —arrapostu nik, ausart hiketan, hemen ez baitago ez eulirik, ez fraiderik, ez mugazainik; denak batuaz aritzen dira, eta bakoitzari egiten duen bezalaxe ihardesten zaio.

Batxi bazterretik so dugu, barre txikia ahoan.

—Nire paperetan, aldiz, denetarik zagok. Gehienetan, ordea, ez diat partizipiorik baliatzen halakoetan; ez, behintzat, ekintza-kateetan edo progresioetan:

  • Gero automobil bertan sartuta joan dira laurak, uste dot bakoitza bere etxeetara joan izango direla, apur bat berotzeko eta soineko lehorrak aldatzeko. (Hau mundu arrano hau!)
  • Behinik behinean garaile alemanek urtengo balebe be, ezin esan geinke euren burutasunak ondo urten deutsenik, ze euren ustea zen behingo batean Parisen sartzea eta handik sakelkadak atera ondoren harro-harro euren etxera joatea. (Hau mundu arrano hau!)
  • Gaur heldu gara kai honetara eta berehala jaitsi gara ontziburua eta neu lurrera, geure eta besteen sendiei gaztigatzeko telefonoz heldu garela, eta bide batez hark bere arazoak eta nik neureak egiteko. (Hau mundu arrano hau!)
  • Osterantzean nik apaizak gosaltzeko, eta lekaideak bazkaltzeko, eta lekaimeak bitarterako gitxi dodaz. «Viva la Republica! Abasso il...». (Hau mundu arrano hau!)

Jean marmarrean hasi da, gero eta ozenago:

—Framazona, gorria...! Apaizak gosaldu, errepublikari bibaka...! Halako afrunturik!

Tartean sartu gara, onezkoak egiteko.

—Adibide bat baizik ez zuan, Jean, lasai. Segi, Batxi, adibide onak ematen ari haiz eta.

—Framazona ni? Horixe behar genian... Tira, badiat beste adibide koxkor bat: sinonimo bikote bat.

  • Hau ikusirik, erregeak errukiturik agindu deutse egunkari denei egin daiela ahalegina hainbat hitzik gozoenekin albisteak argitaltzea, sendien bihotzak nahigabetu beharrean poztu eta atsegintzeko. (Hau mundu arrano hau!)

—Horixe ez nian espero, Batxi. Pozteko edo atsegintzeko, bai, baina hire hori.

—Lehengo denboretako estiloa duk hori, XVI. mendearen hondarra; ez gurea bakarrik, horratik. Begira hor zagok apaiz zaharren pausulekua. Han argibideak emango dizkiate; nahi baino gehiago ere bai, kalakari galantak dira eta.

—Zer? Berriro? Utz ditzagun bakean elizjendeak.

Horretan geratu dira gure bidelagunak, eskerrak eman ondoan.

 

4. Herenegungo apaizetxea

Zer? Argiago ikusten al dugu orain? Alor zabaletan barneratu gara. Hara, idi bikote gorri eder bat ikusi dugu, eta inguruan hiru gizon soro-lanetan. «Ildo artez-artezak! Bai horixe!», atera zaio, inpentsan, ibiltaunari. Gizonek, hitzok entzunda, gonbidatu egin dute arrotza goldatzera, haiek itaurreko harturik, aurkezpenak egin ondoan: Pedro Agerre Axular, Frantzisko Laphitz eta Pedro Añibarro dira haien graziak. Txantxak alboraturik, geure barne-kezka agertu diegu, eta berehalakoan gonbidatu gaituzte monasteriora, han ere artelan ederrak dituztela-eta, jakingarri eta sendagarri.

Piarres hasi da eleketan.

—Etorri ene gelaxka xumera. Hemen baditiat zenbait paper zahar, argi poxi bat egin dezaketenak. Sinonimo bikote horietarik batzuk badituk.

  • Baiña ene kontra dela dirudien arrazoin hunek beronek, ni esportzatzen eta aitzinatzen nau, hunek bihotz emaiten deraut, haur [hauxe] edireiten dut nik neure alde eta fabore, zeren enseiukarrean bezala egiten diren lehenbiziko obrek eta enseiuek, zenbait huts eta falta izanagatik ere, badirudi ezen, zeren lehenak diren, barkhakizun direla, eta bat bederak disimulatzeko, ez ikhusi iduri egiteko, eta are desenkusatzeko dituela. (Gero)
  • Baitirudi ezen asko behar lizatekeiela arrazoin haur ene gibelatzeko eta geldi arazitzeko ere. (Gero)
  • Halaber begiratu behar duzu emazteekin sobera solhastatzetik, konbersatzetik eta hitztun izaitetik.(Gero)
  • Zeren etsaiek geure faltak erranez, eta hetzaz eranzute eginez, emaiten derakute okhasino ernatzeko, iratzartzeko, falta eginen emendatzeko, erremediatzeko eta bai are aitzinerat gehiago egitetik ere begiratzeko. (Gero)

—Azken esaldi horretan, gainera, ekintza-kate halako bat zagok; ez oso argia, egia osoa esateko, baina...

—Horrelakorik ere badituk hemen... non edo non. Itxaron... Hemen berean. Itxuraz bistakoagoak dituk bestea baino.

  • Eta halatan hartu dut gogo, lehenbiziko parte hunen, lehenik benturatzeko, eta berri iakitera bezala aitzinerat igortzeko. Hunek zer iragaiten den, zer begitarte izaiten duen, eta nor nola mintzo den, abisu eman diazadan. Gero abisu haren arauaz [arabera] ethorkizunerat gobernatzeko: eta bigarren partearen kanporat atheratzeko, edo barrenean gelditzeko eta estaltzeko. (Gero)
  • Noeri, bertzeen abisatzeko, eta zeure etxekoen salbatzeko, eta halaber animalia suerte guztietarik haziaren eta arrazaren gelditzeko, eginen duzu untzi bat, barkha handi bat, erran den gauzako asko handi datekeien bezalakoa. (Gero)

Obligatu [behartu] eta enseiatu [saiatu] aditzen mendekoetan ere ez genian partizipiorik usatzen.

  • Nahi badugu urrikal gakitzan geure Iainkoari, enzun gaitzan, lagun dakigun, eta eduki dezan gutzaz miserikordia, enseia gaitezin gu ere geure aldetik, geure egin bidearen egitera, bekhatuetarik apartatzera, eta manamendu sainduen begiratzera. (Gero)
  • Hargatik da Teologoen errana, gizona adimendura heltzen den bezain sarri, pontu berean, obligatu dela bihotzaren Iainkoagana ailtxatzera, haren manamenduen konplitzeko gogo hartzera, eta arrazoiñ naturalaren arauaz bedere bizitzera. (Gero)

—Subjektu-lanean ere ibiliak ditiat aditz-izenak denean. Ikus:

  • Erraiten du Aristotelek, on dela, alferkeriaren herritik khentzeko, eta desterratzeko: eta herrien ere bere erregeren edo bertzeren kontra iaikitzetik begiratzeko, zenbait obra handiren hastea, zenbait dorreren edo gazteluren egitea, eta hetan iendearen enplegatzea (Arist. lib. 5 Politic. cap. 11). (Gero)
  • Zeren ederki beztiturik ibiltzea, eta mahai onaren ere edukitzea, badirudi eztela bekhatu handi, behintzat munduak eztaduka hala. (Gero)
  • Baldin obra miserikordiazkoak, nola baitira probeen faboratzea, biluzen beztitzea, gose eta egarri denari iatera eta edatera emaitea, bat bederak berak bere eskuz, bizi dela, irabazi handirik egitekotz, egin behar baditu: zenbatenaz berak bere eskuz ondokoetara utzi gabe, egin beharkoitu obra obligazinozkoak, iustiziazkoak, eta konzientziaz zor dituenak? (Gero)
  • Nola baitira ebatsien bihurtzea, zorren pagatzea, erauzi dituen falso testimonioen satisfatzea, eta eragin dituen kalteen eta gaixtakerien erremediatzea? (Gero)

—Aizak, Piarres, badakik Akademiak gomendatzen duela aditz-izenen komunztadurak singularrean egitea? Eta hik bietara egiten duk.

—Urdazubin ikasia izango duk hori, alajaina —trufari Pantxoak.

—Eta hik miztoa nondik ekarria? Arizkunetik ala Irisarritik? Aise uler daitekek, jaun hori: estilo-hautua duk, egintza bakoitzaren izatea nabarmendu nahi denetz.

—Eta aditz-izenen osagaiak zedarritzeko eginkizunaz, zer diok?

—Horietan ere, nominalizazioaz zerbitzatzen nauk, kasu-marka eta guzti.

  • Heken faboratzea da meritu handia, eta zeruko loriaren erdiesteko, eta are mundu hunetan ditutzun onen ere seguratzeko, berretzeko eta emendatzeko bide ona, zabala eta segura. (Gero)
  • Eta ongi gehiago egiten deraku probeak [pobreak] guri eskatzeaz, eta gureganik errezibitzeaz, guk hari emaiteaz egiten diogun baiño. (Gero)

—Aditz jokatugabeetan beti izan diat jaidura hori, gaur egungo idazleetan besterik ere ikusten dudan arren.

  • Baiña bekhatuz bethez gero, plegua hartuz gero, usatuz gero, eta usantza zahartuz gero, gaixtatzen da, ezansiatzen da, eta aldez aingiru gaixtoen berdin, deabruen paretsu egiten da. (Gero)
  • baiña behin abiatuz gero, adiskidetuz gero, trebatuz gero, eta elkharrekin solhasean, hitzketan, elheketan, presentketan, gosalketan, eta bisitaketan hasiz gero, peril handia da arimako, eta exenplo gaixtoa munduko. (Gero)
  • Bata da zenbait denboratakoa, zenbait denboraz ontasunean iraunez gero, eta bekhaturik egin gabe egonez gero, azken finean edo finera hurbiltzean faltatzen duena. (Gero)

—Hori beste baterako utziko diagu, Piarres, baina gogoan atxikiko diat kontseilua.

—Hari luzea dik gure Piarresek, solas errazekoa duk —dio Pantxoak—. Honezkero, akiturik izango haiz, eta ez duk kontu gehiagorik entzun nahi izango.

—Honainoko zidorra luze duk, baina informazio-gose gaituk oraindik. Esan, esan.

—Ezer gutxi erants nezakek nik, baina etorri nirera, ea zer kausitzen ahal dugun han.

Haren gelaxkara goaz, eta, bri-brau, zenbait adibide ematen dizkigu begietara.

—Osagaiak banatzeko egitekoaz den bezainbatean, Piarresek esanak berresten dizkiat.

  • Bere etxe-kantoin bat eman zioten iheslekhutzat, eta heien hazteko eta bizitzeko, karrikaz karrika, athez athe, ibili zen eske. (Bi saindu eskualdunen bizia)
  • Ez xollki bazohan heien ikhusterat, heien arthatzerat, bainan ezin zagokelakotz bethi heiekin, heien berriak egun guziez jakiten zituen, xeheki eta egunean ardura. (Bi saindu eskualdunen bizia)

—Hondarreko adibidean, heien errepikatu beharrak erakuts lezakek, hala ere, aurreneko aditz-izenaren ondoren berriro eman beharra dagoela objektu zuzena, bigarren aditz-izenari ere badagokiola segurtatzeko-edo.

—Ez diat uste, gazte. Heien ikhusterat eta arthatzerat eginez gero, aski zatekean heien batekin, battorekin. Ekintza-katearen erakusgarri badiat esalditxo bat.

  • Hiri guzia pekoz gain itzuli zuen bere predikuen eta berthuten indarraz; gortheko jaunak berak erakharri zituen zortzitik kofesatzerat eta komuniatzerat. (Bi saindu heskualdunen bizia)

Komuniatu aurretik bekatuak garbitu behar baitira.

—Uste diat argixeago ikusten dudala afera guztia —diotset hiru apaizei, gezurra den arren.

Pedrok, orduan, eskutik oratzen dit, hark ere zeresana baduela adierazi nahian.

—Ni beste garai eta leku batekoa nauk, eta nireak entzun ondoren, beharbada, segurtasun guztiak galduko dituk. Has gaitezen sinonimoekin, ni ere zale handia naiz eta. Nik bigarrenari baino ez zizkioat paratzen izen- eta kasu-markak.

  • Liburu santuak dira arimeari oraingo gau illunean bidea erakusteko zuzi argiak; dira arerio okerrak astindu, goiberatu ta apurtuteko esku arma zorrotzak. (Eskuliburua)
  • […] eta onek lorarik lora batuten daben legez eztia ta argizagia abai gozoa egiteko, alantxe nik bere egin bear nituzala aleginak, liburutxu baten arimeen onerako batzandu ta alkartuteko, liburu askotan zabaldurik eta deslai legez dabiltzazan adi-bide, eskaari ta deboziño-garri bearrenak. (Eskuliburua)

—Mugarri moduan ere erabiltzen ditiagu partizipioak. Hona:

  • Bai beintzat, liburu santuak dira zeruko su ederra biotzean biztuteko su-arri ta kaltzeru alazokoak; dira su ori azi ta eukiteko su-garria. (Eskuliburua)

—Gainerakoan, ekintza-katearena argitzeko, ezer gutxi esan niezaake. Zalantzazko adibide hau eman baizik ezin diat egin:

  • Bizkortu nagizu, banakutsu nagi epelik, adierazo eta ulertu eragidazu zer egin, eta zer itxi bear dodan Yaungoikoaren borondatea egiteko; gaurko egun au ondo emoteko; ta eriotza-giño bere grazian ta bakean irauteko. (Eskuliburua)

—Subjektuarena argi utzi ditek nire adiskideek, baina, badaezpada. Eutsi honi.

Da bapere on bagarik damuaren andiz amurratutea eta ernegetea; eta betiko alan egon bera izatea. (Eskuliburua)

Egon bera izatea? Jakingarria oso. Guk egotea bera egingo genikek. Mila esker eta bat gehiago.

Monasteriotik atera gara, eta berriro igo dugu muintxoa. Behe-lainoa saretuxea dago; argi ikus daitezke monasterioko soloak; harainoko bidea kirika begiets daiteke lainotza aienatzen hasiaren artetik; harago, museoko metalaren distirak hautematen dira, urrunxko. Ba al genekike orain atzerako bidea egiten zizeronerik gabe? Gizon bat inguratu zaigu haitz batzuen ostetik.

—Egun on!

Zirkinik ere ez du egin.

—Dembora presentea eta dembora pasatua / Acaso daude presente biac dembora futuroan, / Eta dembora futuroa contenituric dembora pasatuan —diosku ahots apalez, eta bet-betan suntsitzen da.

Eta hala bazen ez bazen, sar dadila kalabazan eta irten dadila zure herriko plazan.

 

5. Ipuinondoa

Ipuina entzun aurretik bezala al gaude? Ez dut uste. Alde batetik, badirudi denborarekin ugarituz joan dela partizipioaren erabilera, bai ekintza-kateak adierazteko, bai aditz-izenen osagaiak zedarritzeko, batez ere mendebaldean.

Hala, bi erabilerak zilegi dira, baina ñabarduratxo batzuk egin litezke; biga, gutxienik:

• Erregistro jasoetan joera txikiagoa dago partizipioak baliatzeko.

• Zilegi da pragmatikaren nahiz ekonomiaren izenean partizipioa erabiltzea. Hala ere, testugileak adi aztertu beharko du, batez ere ekintza-kateetan, aditz-izena (eta haren kasu-marka) gibelatzea kalterako edo mesederako den.

Bada zerbait, bederen.

Nork: Iñigo Roque Eguzkitza.2010/12/14 17:09:27.837 GMT+1
Etiketak: | Permalink

2010/06/05 17:28:32.658 GMT+2

ERLATIBOZKO ATRIBUZIOAK

Hezurra eta aila ere baditu gereziak

Iratxe Goikoetxea Gonzalez de Langarika

Bat salbatu beharraz jardun zuen aurrekoan Juan Garziak, eta gai horrekin lotuta dagoen beste okerbide bat aterako dugu mahai gainera. Izan ere, otzarako gereziak zelan, halaxe egoten dira sarritan gramatika kontuak, bata bestearekin katigatuta.

Artikulu honetan, azkenaldian neurri barik zabaldu den esaldi mota bati helduko diogu: atribuzioaren osagarri erlatibo bat daukan esaldi kopulatiboa. Erlatiboak, adjektiboa balitz bezala, atribuzioaren ardatza den izena kalifikatzen du.

  • gizon indartsua da = indar handiko gizona da = indar handia duen gizona da

Beraz, hizpide hartuko dugun esaldi mota aurkezpen eta deskribapenetan erabiltzen da, subjektuaren nolakotasunak azaltzeko. Ondorioz, -a mugatzailea darabil, eta “bete” egiten du Juan Garziak aurreko artikuluan emandako “araua”[1].

Egitura ez da berri-berria. Garai bateko testuetan badira holako esaldiak:

  • «Anka bata ezgauz dauko baña urrun joaten dan gizona da Romanones.» (Kirikiño, Euzkadi)
  • «Etxeari arnasa-artu-eragiteko emakumea dan emakumeak eztau goizerdiari begira "zeri-nakio" egon bear... » Resurrección Mª Azkue, Txirrist.
  • «Eta ikasi zazu, bide batez, abarkadunetatik abarketak eta beste oinzorroak jazten dituzten gizonetara dagoan gora bera ta ezberdintasuna. Nere iritziz, abarkadun gizonak menditarragoak, benatsuagoak, patxadagokoak, gizaseme zar ta aginpidekoai begirune obean itz egiten dakitenak dira.» (Txomin Agirre, Garoa)
  • «Tirakalari amorratuak idiak. Aietxek bai piñak eta zutena ematen zutenak» (Basarri, Nere bordatxotik)

Antzeko esaldiak barra-barra erabiltzen dira egun hedabideetan kirolari, idazle, musikari edo dena delakoen ezaugarriak garantzeko. Dena den, berezitasun bat dute: mintzagai den elementu edo datu jakina (‘musikari’, ‘pilotari’, ‘nobela’ ...) esaldian ageri da, atribuzioaren ardatz, adibideotan bezala[2]:

  • Devendra Bahnhart hitzez definitu ezin den musikaria da. (~sailkaezina)
  • Asier asko sakatzen duen pilotaria da, eta tantoa ere azkar amaitzen du. (~ sakalaria)
  • Aise irakurtzen den nobela da, has eta buka irakur daitekeena. (~ irakurterraza)
  • Plazan hazi egiten den bertsolaria da.
  • Hitzekin azaldu ezineko sentipena da. (~ azaldu ezin dena)

Azken adibidean bezala, -ko genitiboarekin ere egin daiteke lotura, pareko emaitza lortuta, baina gehien zabaldu den ereduak erlatiboa darabil. Jakina, bestela ere formulatu daitezke esaldiok, egitura kopulatiboetara jo gabe. Ad: Plazan hazi egiten da. Erlatibozko atribuzioa, ostera, erosoa da ezaugarriak zerrendatzeko, batez ere inprobisazioetan, eta aukera estilistikoa izan daiteke.

Holako erlatibodun esaldi kopulatiboen ondotik, ordea, erabilera nahasgarriak zabaldu dira, esanahi aldetik ilunak eta batzuetan zentzugabeak. Lau galbide ikusten ditugu.

1. GALBIDEA. Erlatibozko atribuziodun esaldien eredua erabiltzea bestelako azalpen eta datuak emateko, edo kontakizuna egiteko.

  • Debuta birritan egin duen pilotaria da Elkoro. [Elkorori buruzko artikulu baten barruan, debutaren pasadizoa aurkezteko]
  • ESAITek antolatutako manifestazioa dugu arretagune. Aurreko astean sortutako zalapartaren ondotik deitutako manifestazioa da Bilbon egin dena. --> Manifestazioa, aurreko asteko zalapartaren ondotik etorri da
  • El Ciden ezpataren izena ospetsua da: Tizona. Tradizioaren arabera, El Cidek Marokoko buruzagi bati harrapatutako ezpata zen Tizona. [Ezpataren istorioaren kontakizunaren hasieran]. --> ...buruzagi bati harrapatu zion.
  • Gustav Austrian jaio zen, eta gaur egun Txekian bizi den musikaria da. --> Txekian bizi da
  • Lehergailua ipini dute zinegotzi baten etxaurrean. 2 kanpin gas, petardo eta pintura pote batekin egindako lehergailua zen. --> ... eta pote batekin eginda zegoen
  • Eskuz idazten duen idazlea da Auster. Koadro txikiak dituzten Clairefontaine koadernoak erosi eta lumaz idazten ditu bere liburuak. --> Eskuz idazten du Austerrek
  • Atzelariak egindako falta izan da. [Partidaren kontakizunean] --> Falta, atzelariak egindakoa = falta egin du atzelariak.

Adibideon artean denerik dago, baina guztietan deigarri egiten zaigu datuak emateko erlatiboa+izena+izan egitura aukeratu izana: nolakotasunak emateko den egitura kopulatiboa, zertarako eta kontakizuna egiteko, datuak gehitu edo azaltzeko.

Ez pentsa galbide arina denik. Behin egiturara ohituta, gero eta gauza bihurriagoak esatera garamatza. Bat-bateko emanaldietan entzundako bi hauek, kasurako:

  • Turkian loreak bota dizkioten jokalaria da. [Jokalari baten berri emanez]
  • AURKEZLEAK.– Erasoan 10 lagunek hartu omen dute parte.
    KAZETARIAK.– Oraindik argitu ez diguten zifra da.
    [Aurkezlearen eta berriemailearen arteko pasoa, albistegian]

2. GALBIDEA. Erlatibozko atribuziodun esaldien eredua (-a mugatzaileduna, gogoratu) definizioak egiteko orokortzea, bat mugatzaileari lekua janda. Ondorioz, sarritan ezin dugu jakin esaldia zehazteko den (“hau, eta ez beste bat” esateko), ala ezaugarri hutsa emateko. Entzule edo irakurleak gaiaz jakitea ezinbestekoa gertatzen da esan nahi dena ondo ulertzeko.

  • Esklerosi anizkoitza nerbio sistema zentralari eragiten dion gaixotasuna da.

Gaixotasun bakarrak eragiten dio nerbio sistema zentralari, eta hori esklerosi anizkoitza da? Bat mugatzailearekin, berriz, ez dago zalantzarik:

  • Esklerosi anizkoitza gaixotasun bat da, nerbio sistema zentralari eragiten diona.
  • = Esklerosi anizkoitza nerbio sistema zentralari eragiten dion gaixotasun bat da.

Bigarren galbide honek, gerezi katigatuen antzera, lehenengo galbidera garamatza:

  • Esklerosia milaka pertsonari eragiten dion gaitza da.

Esaldi horretan, esklerosia gaitz(etako) bat ala gaitza den ziur ez jakiteaz gainera, deskribapenetarako den egitura kopulatiboa erabili da datu bat emateko.

Ikusten dugunez, erabilera batetik besterako lerratzea erraz egiten da, eta ez da beti samurra mugak zehaztea. Hona beste hirukote bat:

  • Hagina taxazeoen familiako zuhaitz hosto-iraunkorra da. DEFINIZIOA
  • Hagina klima fresko eta hezeko tokietan hazten den zuhaitza da. DESKRIBAPENA
  • Pinua birpopulaketetarako erabili izan den zuhaitza da. (?) KONTAKIZUNA

Argi ikusten dugu hirugarren esaldia bidea galduta dagoela, hor deskribapena egin beharrean datu bat ematen baita. Lehenengo biak, berriz, onargarriak dira nolakotasuna adierazteko. Definizioetarako, halere, bat mugatzailea sartzea da argiena. Izan ere, horrek ekarri du itxuraz hurrengo galbidea.

3. GALBIDEA: Bestelako erlatibo “arruntetan” ere -a artikulua sartzea, bat eta batzuk zehaztugabeei lekua janda.

  • Beste protagonista batzuk orain. Gurean bizi baina Gabonetarako etxera itzultzen diren etorkinak dira orain ezagutuko ditugunak. -->‘etorkin batzuk’. Aurkezpena da, eta, jakina, ez ditugu ezagutuko etorkin guztiak ere.
  • Asier eta Aimar. Bi anaiak ongi ezagutzen dituenarekin izan gara, Olaizolatarren osabarekin. --> ‘ongi ezagutzen dituen batekin’. Pentsatzekoa da gutxienez gurasoek ere ongi ezagutzen dituztela bi anaiak.
  • Emaztea hil eta etxeari su eman zion, hilketa gorde nahian. Alabaina, Ertzaintzak odol arrastoak zituen aiztoa aurkitu zuen. --> ‘aizto bat aurkitu zuen, odol arrastoak zituena’
  • Neguarekin heldu da Lucy iparraldeko hiri estrainio argiz beterikora. Denarekin harritzen den etorkina da Lucy. --> ’etorkin bat’, nobelan pertsonaiaren aurkezpena da eta.

4. GALBIDEA: Zorioneko erlatibozko atribuzioen eraginez edo, beste erlatibozko esaldi batzuetan elementuak lekuz aldatzea. Ondorioz, esaten dena ez da esan gura dena.

a) Goizean jasotako irudiak dituzue hauek. [Albiste bat komentatzeko]

b) Gorbeian ateratako argazkia da hau. [Eguraldiko tartera bidalitako argazki bati buruz]

c) Guztien hobe beharrez emandako gomendioak dira.  [Gomendio sorta eman dute haizetea dela eta]

Okerra non dagoen? Aditza jokatuta hobeto ikusiko dugu:

a) Goizean jaso ditugun irudiak dituzue hauek.

b) Gorbeian atera duten argazkia da hau.

c) Guztien hobe beharrez eman dituzten gomendioak dira.

Esaldiotan informazio garrantzitsuena, berria dena, bigarren mailara pasatu da, erlatiboan sartzean. Honela behar lukete, mintzagai-galdegai jokoari jarraituz:

a) Irudi hauek goizean jaso ditugu = goizean jasotakoak dira = goizekoak dira.

b) Argazki hau Gorbeian atera dute = Gorbeian ateratakoa da = Gorbeiakoa da.

c) Gomendioak guztien hobe beharrez eman dituzte = guztien hobe beharrez emandakoak dira.

Antzeko okerra dute gaztelaniaren kalkoz urteotan eurrez eta erruz zabaldu diren beste hauek ere:

  • Aurkitutako software berria [Nuevo software detectado]
  • Eskatutako geldialdia [Parada solicitada]
  • Iberdrolak babestutako tartea [Espacio patrocinado por Iberdrola]

Euskaratik abiatuta nekez esango genuke holakorik. Baina gerezi hauek otzaran bertan utziko ditugu oraingoz, gaitzik egin baino lehen.

GINGA: ONDORIOAK

Erlatibozko atribuzioen egitura azkar eta zabal hedatu da urteokin euskarazko produkzioan, eta erabilgarria da deskripzioak eta kalifikazioak egiteko. Baina adibideetan ikusi dugunez, eta euskaraz sarritan gertatzen den bezala, neurri barik jokatzen dugu: hezur, alla eta guzti irensten ditugu gereziak. Nahastu egiten ditugu esateko moduak, eta lanak izaten dira gero zer esan nahi den ulertzeko. Eskerrak letrak lekuz aldatuta ere badakigula irakurtzen!

[1] Gehienbat -a mugatzailea agertzen da; dena den, hona bat / -a mugatzaileak dantzan, Gabriel Arestik egindako itzulpen batean: “Barakulua, adar bigunetako eta bertako puntetan begi bista-laburretako animalia da. (...) Bere adarrak baino hurrutirago ikusten ez duen animalia bat da.” (Gabriel Aresti, Arranoa eta barakulua). Ezin izan dut eskuratu Tomas Meaberen jatorrizko ipuina.
[2] Hemendik aurrerako adibide guztiak hedabideetan entzun edo irakurritakoak dira.

Nork: Iratxe Goikoetxea.2010/06/05 17:28:32.658 GMT+2
Etiketak: | Permalink

2010/03/25 00:28:46.899 GMT+1

SALBA DEZAGUN «BAT»

Juan Garzia Garmendia


Laburpena

Bat eta –a determinatzaileen arteko lehian, baten aurkako gehiegikeria nagusitzen ari da, hizkera batzuena baino ez den joera euskararen lege zorrotza balitz bezala aurkezturik. Hizkera horietan ere, gainera, testuinguru jakin batzuetan baino ez zaio nagusitzen -a bati.

Aurretik auzi hori argitzeko egin diren saioak osatzera dator nire hau. Helburu nagusia aipaturiko testuinguruak zehaztea edo behinik behin mugatzea da, dabilen gehiegikeria nabarmena agerian jarriz. Ia hizkera guztietakoak diren -a kasuak alde batera utzita, ez baitaude batekin lehian (erreferente zehaztua, interpretazio generikoa barne; sailkatze hutsezko atributuak…), ikusiko dugu nolakotasun nabarmendua dela gako nagusia auzian.

Hizkera batzuek (alternatibo esango diogu erabilera horri) erdararen antzera darabilte bat kasu horretan ere, izen-sintagma zehaztugabearen egitura bera baliatuz (irakasle BIKAIN bat aukeratu dute); zenbaitek eredu bakartzat daukaten joera nagusiko hizkerek, berriz, predikatu osagarriak ohi daraman mugatzailea proiektatzen-edo dute izen-sintagman: BIKAINa da aukeratu duten irakaslea > irakasle BIKAINa aukeratu dute.

Zilegi da, noski, bigarren eredu nagusi hori bultzatzea, baina kontuan harturik ez dela euskal hiztun guztiena, eta, batez ere, eredu horren esparruan ere mugatua dela joera, testuinguruz eta indarrez. Alegia, eredu hori bultzatzeak ez gintuzke eraman behar, gehiegikeriaz edo huts egiteko beldurrez, hizkera guztietan normalak diren gainerako bat guztiak edo gehienak artifizialki baztertzera.

Irakurleak –nirekin gehienetan bezala– pazientzia apur bat beharko du auzi bihurri(tu) horren zoko-mokoetan barrena egingo dugun bidaian, eta gidariaz fidatu beharko du (zer erremedio) haren iruzkinak gaitik apur bat desbideratuak begitantzen zaizkionean ere: ez ahal da, hala ere, hasieran baino galduago sentituko amaieran!

(Bi eranskintxo ere gehitu ditugu: Elhuyarreko zuzentzaileekin izandako iritzi-truke batean erabilitako apunte telegrafikoak. Gaia, hor, mugatuagoa zen: “X bat/-a da” lotura-perpusak soilik).

Egileak bereziki estimatuko ditu hemen azaldutakoarekin ongi egokitzen ez diren adibideak, eta, oro har, kontraesanak edo ahulguneak seinalatuz azalpena zorrozten lagundu dezaketen ohar guztiak.

Hamaikagarrenez: “etxe bat” ez da “etxea”

Mamu bat dabil Euskal Herrian barrena, bazterrak ikaraturik dauzkana: bat hitza ez omen da jatorra, non eta “1” lehen zenbaki kardinalaren balioa ez duen. Hori ikusirik, nor ausartuko da halakorik erabiltzen, jatorrezkeriazko delitua leporatzearen beldur?

Eta, hala, norberak ikusi arren “hitzarmena (sinatu dute)” eta “hitzarmen bat (sinatu dute)” ez direla sinonimo, lehena darabil hainbatek bi gauza desberdinok adierazteko. Tira, ez hainbeste: “(pozik sinatuko genuke) hitzarmena” eta “(pozik sinatuko genuke) hitzarmen bat” edozeinek bereizten ditu, ustez eta oraingoz, eta ez du bata bestearen lekuan erabiltzen.

Alegia, hitza galdegai denean dela auzia, eta ez mintzagai denean, ez eta (baina orduan ez da batik) ukapenaren kasuan, non harrigarria bailitzateke inork nahastea biok: “ez dute sinatu hitzarmena” / “ez dute sinatu hitzarmenik”.

Beraz, mirarien mirari, ezezka eta galdegaitik kanpo bereiztekoa dena –euskararen berezitasun noski jator baina harrigarriro bitxi batengatik edo– ez omen da bereiztekoa baiezkako galdegaietan. Gehiegikeria demasa adibidetuko dut lehenik, ez ikaratu, baina laster etorriko dira zalantzagarriago batzuk.

Aurreratuenen arabera, “Mutila dator” eta “Mutil bat dator” –bigarrenari bere desjatorrean hala ere euskal labela ukatzen ez bazaio– gauza bera dira, eta lehena omen da betiere hobesteko, zer ulertu ere: bat saihesten duena.

Jakina, galdegaien zaku berera datoz aurkezpenezko erabilera aditzik gabeak ere, hala nola izenburuak. Jakinago, izenburuak direnez testu batean nabarmenenak, are leku gutxiago geratzen zaio bat gaixoari halakoetan, lotsagarri bailitzateke hura denon bistan geratzea.

Hainbesteraino, non absolutibotik kanpo ere berdintzen baititu zenbaitek bi gauza guztiz desberdin: “Mundu berri baten alde” ari behar lukeenak, adibidez, “Mundu berriaren alde” dihardu euskaraz, nahiz inork ez jakin zein den delako mundu berri hori, egiteko den bat baita.

Egia bada hizkuntza bakoitzak berekin dakarrela bere mundu-ikuskera berezia, benetan berezia da halako euskararen berezitasuna: zoratzeraino berezia. Zein da gaitza? Bada, euskararen berezko joerak karikaturaraino eramatea, jatortasunean motz geratzeko beldurrez barregarri gertatzeraino. (Nire uztatik beste bitxikeria bat: barregarri eta negargarri sinonimoak dira maiz gurean, aldartea nolakoa).

Pentsa noraino gauden jota: bat ia klandestinitatean bizi den honetan, sindrome horren pean, ikaraz irakurri dut, bestek idatzia ikusirik, neuk ere halaxe emango nuena: “Hizkuntzen industria bat eraikitzeko bidean”.

Bistan da, “industria/mundua asmatzea” eta “industria/mundu bat asmatzea” ez dira inondik inora gauza bera. Baina horretarainoxe sartu zaigu oker-susmoa (susmo okerra). Hala ere, adibide horretakoa behintzat garbi geratu bada, goazen aurrera.

Orain artekoan, zer galderari zegozkion sintagma sinpleak ekarri ditugu hizpidera (“etxe bat”, “mundu bat”…). Zaku berean sartzekoak dira aurrekoaren moduko sintagma adjektibodunak, adjektibo hori izenlaguna izan (“hizkuntzen industria bat”) zein izenondoa (“mundu berri bat”).

(Generikotasuna tartean denean, jakina, mugatua balia daiteke: etxea/autoa erosi; telefonoa/antena jarri. Halakoetan, erdaraz ere ez da ageri un(a): comprar casa/coche; poner telefono/antena).

Aldiz, “hizkuntzen industria” eta “mundu berria” mugatzailedunek badute, bat erabiliz antolatuek ez bezala, zein (industria/mundu) galderari dagokion adiera bat (ez da adiera bakarra, baina utz dezagun orain hori geroko), eta horrek bereizten ditu, lehen-lehenik, bi sailok. Praktikan edonork ulertzen badu zein den alde nabarmena, ez gaitezen alferrik sar terminologia teknikoaren eztabaida-zingiran.

Garbi eduki behar dena hauxe da: bi gauza desberdin direla, izatez, “(hizkuntzen) antolamendu (berri) bat” eta “(hizkuntzen) antolamendu (berri)-a”.

Eta, beraz (hau da, hau, esan beharrik ez legokeena esan behar etengabea!), zorakeria dela, edozein hizkuntzatan –euskara barne, argitu dezagun badaezpada–, bereizkuntza hori ez egitea.

Mugatzailearen testuinguruak

Auzia horretarainokoa baino ez balitz, ez dirudi hain zaila: begiak, belarriak eta burua erne eduki, eta listo. Zer esan nahi dugun, huraxe adieraztekoa den moldea erabili, jator usteko zentsura etxekalterik gabe.

Auzia arazotsuago bilakatzen duen zerbait bada, hala ere. Gauza jakina da (eta ez nator ni inola ere hori ukatzera) euskarak baduela joera mugatzailea erabiltzeko inguruko erdarek erabiltzen ez duten zenbait testuingurutan (zenbait testuinguru diot, ezen ez hainbat, eta are gutxiago guztiak). Besteak beste, izenburuetan-eta, hots, aditzik ageri ez den aurkezpenezko erabileretan:
1) name/nome/nombre / izena (*izen)
Erabilera horretan, hala ere, ez da batik, ez euskaraz eta ez erdaraz, eta ez dirudi interferentzia eragin behar lukeenik, beraz, orain darabilgun auzian (egingo diogu, hala ere, kontu horri ere iruzkintxo bat aurrerago).

Erdaraz ez eta euskaraz mugatzailea erabiltzen den beste testuinguru tipiko bat predikatu-osagarri delakoarena da. Prototipikoki, izan lotura-aditzarekin doana: “ardoa da”.

Izenen adiera zenbakaitzean, erdaraz, berriro ere, mugatzailerik eza aurkitzen dugu hor: “it is wine”, “c’est du vin”, “ez vino”. Frantsesak partitiboa darabil halakoetan, baina ez hark ez beste hizkuntzek ere ez darabilte, ez mugatzailerik, ez (gure auzian interferi lezakeen) batik.

Egoera aldatu egiten da, ordea, izenaren adiera zenbakarrian, hor zenbatzaileak ager baitaitezke noski, eta, singularrean, jakina, bat, eta ez bakarrik zenbat galderari erantzuten dionean, baizik eta orobat, eta askoz ere sarriago, zer/nor galderari dagokiola, izenaren indibidualizazio hutserako eta ez kuantifikazio kardinalerako: “bertsolari bat da”.

(Bide batez, badira bertsolari bat sintagman bi interpretazio aukeran –kopuruarena alde batera utzita–, testuinguruak argitzekoak: bertsolari (zehaztugabe) bat / bertsolari (jakin) bat… Bistakoa da bat ez dela halakoetan kuantifikazio kardinala (zenbat: bat, bi, hiru…), hots, batzukekin osatzen duela hor taldea, eta ez zenbakiekin).

Berriro ere, berdin-berdinak dira horiek guztiak erdaraz zein euskaraz: ez gara beti (non eta horretantxe itsu-itsuan tematzen ez garen) hain bereziak, gu ere ustez gizakiak garenez zenbait hizkuntza-unibertsal berdin aplikagarri baitzaizkigu.

Jakina, jakina: “bertsolaria da” ere esamolde egokia da euskaraz, nork uka. Hemen argitzen ari garena, ordea, besterik da; alegia, “bertsolaria da” ez dela “es un versolari”ren ordaina (eta are gutxiago “bertsolaria dator” “viene un versolari”rena). Ez legoke esan beharrik, baina badirudi hortxe hasten zaizkigula interferentzia gaiztoak.

Irudika dezadan buru-mekanismo galgarria: euskaraz “bertsolaria da” aitzakiarik gabea denez (eta bat erabili baino nahiago dugunez hil), zergatik ez eman antzeko zer guztiak horrelaxe? Bada, ez erdaraz bakarrik, baizik eta euskaraz ere berdin, ez dutelako gauza bera adierazten “bertsolari(a) da” (“es versolari”) eta “bertsolari bat da” (“es un versolari”) perpausek (“es el versolari” interpretazioa alde batera utziko dugu).

(Joera galgarri hori galgarriagotzera dator genitiboetan ere bat(zuk) inoiz ez erabiltzea, esanahia esanahi. Adibidez, eta salbuespenez pluralera joz, Turkiar etorkinen semea da eta Turkiar etorkin batzuen semea da ez bereiztea. Garbi esan dezadan, hala ere: “etorkinen semea” ez da “hijo de emigrantes”, nahiz “etorkinak” “emigrantes” izan daitekeen: formaz mugatuak interpretazio inespezifikoa hartzea (emigrantes eta ez los emigrantes) absolutiboaren berezitasuna da (eta galdegaigunean bakarrik gauzatzen dena): “turkiar etorkinak dira/ditu gurasoak” eta “haien semea da”. Gure esaldi horretan, bestalde, pluralaren esanahia ezin da generikoa izan, turkiar etorkin zehaztu gabe bi baitira gurasoak: turkiar etorkin batzuen semea da).

Bidenabar, gauza bertsua dugu hor pluralean: “bertsolari(ak) dira” “bertsolari batzuk dira”. Pluralak, hala ere, baditu bere berezitasunak kontu horretan, eta beste baterako utzi beharko dugu, nahikoa lan dugu-eta singularrarekin. Sinetsiko ahal didazue ez ditudala gogo faltaz baztertzen hemendik.

Kualifikazioaren adarrak (nolakoa)

Oraindik ere falta zaigu elementu erabakigarri bat gure auzi honetan, baina hurbiltzen ari gara. Izan ere, predikatu-osagarrian (atributu, gramatika zaharrean), era askotako sintagmak joan daitezke, eta gu izenetatik abiatu gara. Izenek ere, ordea, ez dute guztiek beti portaera berdina, dagoeneko ere ikusi dugunez (zenbakaitz/zenbakarri…). Batzuk hurbilago daude adjektibazio kualifikatibotik beste batzuk baino: “oso bertsolari(a)” / “*oso ardoa/liburua”. Urrats bat harago, hitz batzuk ez dira hain erraz sailkatzen, izen zein izenondotzat balia baitaitezke: “langile” edo “gazte”, kasurako.

Gure auzian erabakigarri denaren test sinple bat hortxe aurreratu dugu: sintagmak graduazioa onartzen duen ala ez (oso, -ago, -en…). Beste gauza bat ere aurrera dezagun, berez aski nabaria: enfasia ere graduazioarekin oso loturik doa (eta graduazioa balioespenarekin); graduazio nabarmendua enfasia dela esan liteke.

Zein da, bada, falta genuen elementua? Bada, hain zuzen ere, balioespenarekin loturiko kualifikazioaren adierazpideari dagokiona. Hots, nolakotasun nabarmendua. Ikus, bide batez, nolako hitzak berak nola markatzen duen mugatzailearen beharra, izenlaguna izaki: nolako (etxe)a.

(Halakoetan ageri den -a hori mugatzailearen erabilera guztiz berezi bati dagokiola bide askotatik erakuts daiteke. Besteak beste, gure klasikoetariko askok “nolako da” darabilte; izan ere, mugatzailearen presentziak ez du hor esanahirik. Are nabarmenagoa da beste bereizkuntza arrunt hau: zer/zein etxe? / zer/nolako etxea! Edo nolakotasun nabarmendu guztia, doinuaren laguntzaz, -a soil-soilak markatzen duen beste erabilera hau: “SAKEA da [bikaina, egundokoa]!”)

Irizpide ziurrenetariko bat da, hain zuzen, hori: nolako galderari dagokiona bada halako sintagma, mugatzailea eramatea ohikoa izango da. Gogoan izan, hala ere, beste bidetik ere osa daitezkeela predikatu-osagarri sinonimo samarrak (hots, nolakoa zein zer izan daitezkeela galderak): “Egundoko astakeria da hori”/“Astakeria handi bat da hori”.

(Bidenabar. Izen batzuek beren osaeran daramate nolakotasun-enfasia, adjektibo espliziturik gabe ere: astakeria (gauza (guztiz) burugabea). Hortik honelako bereizkuntzak Elhuyarreko lagunek helarazi zidaten zalantzategian: “Bizitza huskeria [gauza hutsala] da”, “Bizitza kaleidoskopio bat da [metaforaz: bizitza = kaleidoskopio bat]”).

Hasierako adibideetara itzulirik, “hizkuntzen (industria)” izenlaguna adjektiboa da, baina ez nolako sailekoa, zein sailekoa baizik; “(industria) bikain(a)” izenondoa, berriz, nolako sailekoa da ezinbestean, eta ez zein sailekoa. Izenondo gehienek, berriz, nolako nahiz zein balioa izan dezakete, testuinguruaren arabera: “(industria) berria [nolakoa] da” / “(industria) berria [zein] ez dago arriskuan”…

Eta hor bai; hor, zalantza nabarmena dugu (badugu zalantza nabarmen bat). Erdarak ere (gaztelaniak, oraingoan) banaketa bitxia du halako esamoldeetan:
2) “(esa industria) es nueva” (*es una nueva)
3) “es una industria nueva” (*es industria nueva)
Alegia, nahiz nolako adiera izan garbi, eta adjektiboa soilik doanean un(a)rik ez agertu, un(a) erabiltzen du gaztelaniak izen+adj. egituran. Eta hortxe guk zalantza:
4) “(industria hori) berria da” (*berri bat da)
5) “industria berri bat da”, “industria berria” da
Izan ere, zer da eta nolako industria da dabiltza lehian, eta ikuspuntu-kontua da hori. Garbiago ageri da hori bi zatiak (zer eta nolakoa) bereiz ematen dituen joskera gaur egun ahantzixean: “industria bat berria (asmatu beharra dugu)”.

Joskera erdibitu hori hartuko bagenu abiapuntutzat, hain zuzen ere, aise uler genezake aukera-bikoiztasuna, ikuspuntua zertasunera lerratzen den (“industria [berri] bat”) ala nolakotasunera (“[industria] berria”). Kasu horretan, bi moldeen arteko aldea ñabardurazkoa da, beraz.

Hizkeren (eta erregistroen) arteko aldeak

Hain hurbil egonik, bada, ez da harritzekoa hizkera batzuek batera ala bestera jotzea nagusiki. Nabarmenenik, zenbat eta mendebalerago, orduan eta mugatzaile-zaleago ageri dira euskal hizkerak halako testuinguruetan (baina ez ultrazuzentzaileek nahi luketen bezain zale, oraingoz: “(oso) bertsolari handia”, “gezurti hutsa” baina “asto zati bat”, “ogi puska bat”…).

Jakina, jaidura horretako euskal belarriarentzat, oso gogor gertatzen da halakoetan bat erabiltzea, baina hizkera batzuek erabateko joera ageri dute beste joskeraren alde, are testuingururik markatuenetan: “bertsolari handi(-handi) bat da”, “bertsolari guztiz bikain bat”…

Halakoetan, bada, bi joeretariko bat baino ez da bakoitza: ez du batek arrazoia. Joera bakoitza aski markatua da, hala ere, eta hurrengo azalpenetan ere aipatu beharko dugu.

Hizkera hitz hain esanahi zabalekoa erabiltzen ari gara, baina, gai honetan bederen, ez da ulertu behar euskaren banaketa geografikoaz soilik ari garenik. Erabilera-esparruez ari gara, eta are hiztun batek berak egoeren arabera bereiz ditzakeen erregistroez.

Esate baterako, haurrekin (edo adimen eskas edo primitibokotzat jotzen ditugunekin, barka salaketa), izugarrizko joera dugu –unibertsala, ipuinetan atzeman daitekeenez– antonomasiara jotzeko, hots, mugatzailearen balio erreferentzial zehatza generikotasunez janzteko: “Otsoa dator”. Ipuinotan berotan ere, ordea, ez da ohikoa honela hastea: “Errotaria joan zen behin erregearen jauregira”, baizik eta “Behin (batean), errotari bat joan zen erregeren jauregira”. Hortik aurrera, hala aurkeztu dugun hori “errotaria” izango da, jakina, baina, horretarako, aurkeztu egin behar: “errotari bat”.

Hurrengo pausoa “errotari” oraindik zehaztugabe baina jada ez antonomasiko horri identitate zehatza ematea litzate, hots, izen berezi bat. Egin dezagun atzera, hala ere, hau ez baita ipuin(a):

Badirudi erregistro (eta pentsamendu) primitiboen eta lausoen horrekin identifikatzen duela zenbaitek euskara jatorra. Nekez uler liteke, bestela, nondik halako amorrua bat arruntari. Teorizazioa barregarria izaten da, aipatu dugunez (zenbakia omen, soil-soilik, euskaraz, bat) ez baita arrazoibide-kontua jokoan dagoena, eredu ultrajator horren aldeko barne-grina sutsua adieraztea baizik. Baina badakigu suak erraz garaitu ditzakeela argudioak, paperean zein bestela, eta hor ere izuturik dabil sen ona bera ere, argienak ere jaten baitu, badaezpada, halako errotarri bat baino gehiago, osorik zein puska bat.

Betor, bada, Otsoa, eta hil beza Ardia; ezin, baina, gauza handirik egin Artzaina ere jaten badu, beste artzain bat behar baikenuke, eta debekaturik baitago hori Antonomasilandian; hori, eta, ez pentsa, bat bazterturik ere, beste artzaina ere, Artzaina Artzaina baita, eta ez baitago besterik Antonomasialandian (eta, balego ere, ez baitzaigu aurkeztu).

Gatozen, ordea, mundu zehatzagora eta gure harira, eta balia dezagun aurreko ipuin-saltsa horren errematea: baten aurkako sutsuenentzat, hara, “beste artzaina” da “beste artzain bat” esateko modu benetan jatorra. Gero ez dela ezer ulertzen? Zer da guretzat eragozpentxo hori, jatortasunaren zerua irabaztearen aldean?

Alegia, baten (indibidualizazioaren adierazpenaren) aurkako joerarik muturrenekoenak, egoki direnean ere, ez direla erregistro bat baino, oso markatua. Eta (horixe ikusten ari gara) ez dira nonahi eta noiznahi egoki. Are gutxiago, arau bakartzat edo nagusitzat ezartzeko orotara.

Beste testuinguru batzuk

Orain arte, batekiko lehia horretan mugatzailea ager daitekeen testuinguru garbienean mugitu gara gehienbat: predikatu-osagarria. Izan ere, hor du leku prototipikoa nolako kualifikazioak (atribuzioaren mota nagusietarikoa izaki), enfasiak barne (nolako horren graduazio superlatiboa, nolabait).

Testuinguru horretatik kanpo, bada oraindik ere leku zabala nolako nabarmenduarentzat eta hari dagokion mugatzailearentzat. Besteak beste, existentzia-predikatu delakoan, aurreko esaldia bera adibide: “Bada(go) leku zabala [nolako lekua] horrentzat”. Jakina, zer galderari dagokiona ere aukerakoa da halako testuinguruetan: “Bada(go) leku zabal bat [zer] horretarako”.

Euskalkiei dagokienez, mendebaldeko joera areagotuz (edo alderantziz, joera horrek bultzatuta), existentzia-predikatuaren joskera bera aldatu da dagoeneko ia erabat hiztun gehienengan, galdegai posiziora aldaturik sintagma, existentzia-predikaziotik kanpoko esaldien analogiaz: “bada(go) su bat” > “su bat dago” (> “sua dago”).

Jakina, muturreko joeretaraino joan gabe ere, egokia da mugatzailea hor (eta antzeko testuinguruetan) baldin eta nolabaiteko zentzu generikoan ulertzen bada erreferentea: “Badute ogia/telefonoa”.

(Halako kasuen artean, aipatzekoak dira jabetza besterenezin delakoari dagozkionak: “Badut andrea, badut semea; alaba ere badut nik; osasun ona, batetik…”. Hor bai, bat erabiltzeak, kontrastez, zenbat adieraziko luke, eta ez zer. Teorikoki, hizkuntza logika hutsa balitz, bat baino egokiagoa litzateke halakoetan, hain zuzen ere, partitiboa: “Badute ogirik/telefonorik”. Ekialdeko hizkera batzuek, berriz, ez partitiboa eta ez mugatzailea, mugagabe soila darabilte halako batzuetan (adiera zenbakaitzean): “Badute ogi”. Hala ere, antonomasiazko-edo mugatzailea da ohikoa euskaraz halakoetan. “Badute ogia/telefonoa”. Hortik kanpo, ordea: “lili eder bat badut”…).

Gainerako testuinguruei dagokienez, hasieratik aipatu dugun moduan, ez da nahasbiderik izaten galdegaitik kanpo, hor mugatzaileak zer/zein adiera behartzen baitu: “Ez dakit noiz erosi ahal izango dugun etxea” / “Ez dakit noiz erosi ahal izango dugun etxe bat”; “Erosi dute etxea azkenean” / “Erosi dute etxe bat azkenean”.

Izan ere, nolako nabarmenduko adjektiboak nekez txertatzen dira zein adierako sintagmetan: *“Ez dakit noiz erosi ahal izango dugun etxe bikaina”, *“Ez dakit noiz erosi ahal izango dugun egundoko etxea”. Galdegai gisa, ordea, hain zuzen ere horrek ematen du aukera “Egundoko/izugarrizko etxe bikaina/ederra erosi dute” zein etxe adieran uler ez dadin, bestelako adjektiboekin gertatzen denez: “Hondartzako etxe zaharra erosi dute”.

Esana dugu, ordea, adjektibo asko direla bai nolako eta bai zein adierekin bateragarri, eta horrek sarri eragiten du anbiguotasuna:
6) etxe zaharra erosi dute [zein etxe]
7) etxe zaharra erosi dute [nolako etxea; zaharra da erosi duten etxea]
Bistan da, testuinguruak kontrakorik agindu ezean, mugatzailearen zein adiera nagusituko da hor. Oso kontuz ibili beharko da, beraz, nahasbiderik eragin nahi ez bada. Berriro ere, bada aukera nolakoa bereiz emateko:
8) etxe bat erosi dute, (zahar-)zaharra
Denbora adierazteko izenekin bereziki, aski ohikoa da hala banaturik ematea sintagma adjektiboa erlatibozko perpausa denean. Kasu (berezi) horretan, aukerakoa da (hizkera bakoitzaren joeraren arabera) lehen zatia batekin ematea zein mugatzailearekin (aposiziozko erlatibo-perpausak mugatzailea darama kasu bietan:
9) Etorriko da horretaz barre egingo dugun eguna.
10) Etorriko da egun/garai bat horretaz barre egingo duguna.
11) Etorriko da eguna/garaia horretaz barre egingo duguna.
Orain arteko testuinguru guztietan, absolutiboan eman ditugu betiere sintagmak. Izan ere, salbuespen guztiz bazterreko batzuekin, absolutibotik kanpo ez da lekurik nolako kalifikazioari dagokion mugatzailea ager dadin. Mugatzailea agertzekotan, zein adierakoa izango da:
12) Ondo bizi dira etxe zaharrean. [non, zein etxetan, *nolako etxean]
Salbuespen bakanak, espero izatekoa denez, galdegai diren sintagmetan aurkituko ditugu, aurkitzekotan, eta zein adierarekin lehia gogorrean:
13) Etxe zaharrean/txikian bizi dira. [non, zein etxetan]
14) ?Etxe zaharrean/txikian bizi dira. [?nolako etxean; “zaharra/txikia da bizi diren etxea”]
Hala ere, adjektiboa berez bada nolako adiera nabarmenekoa (balioespen enfatikozkoa bereziki), ez da arazorik hala uler dadin sintagma, eragotzita baitago orduan zein adiera:
15) Etxe bikainean bizi dira!
16) Sekulako autoarekin etorri dira.
17) Euskara ederrean
Enfasiak behartuko luke, hala ere, joskera hori, bestela bat baita ohikoena:
18) Etxe bikain batean bizi dira.
19) Sekulako auto batekin agertu zaizkigu.
20) Euskara eder batean
Absolutiboan ez bezala, hor ez da aukerarik nolakoa bereiz emateko:
21) *Etxe batean bizi dira, bikaina/bikainean.
Absolutibotik kanpo, bada, bat da aukera arrunta are nolako adiera nabarmeneko adjektiboekin, eta galdegai-enfasi bereziak baino ez dezake eragin baten lekuan mugatzailea agertzea:
22) Lanpostu zail batetik zetorren.
23) Oso lanpostu zailetik zetorren.
Genitiboa aipatu behar da hor bereziki, aski ohikoa baita akatsa:
24) #Mundu berriaren aldeko kanpaina. [Mundu berri baten aldeko kanpaina]
Akats hori, ultrajatorkeriak eragina eta nabarmena izateaz gainera, bikoitza da. Alde batetik, diogun moduan, absolutibotik kanpo dagoelako (eta galdegai-enfasirik ez delako), eta, bestetik, oinarrian lukeen esaldian ere, absolutibo eta guzti, bat delako noski egokiena, mugatzaileak beste zentzu bat emango bailioke sintagmari (#) eta enfasi berezikoa ez baitator hor harira (?):
25) #Mundu berria nahi dugu. [zein mundu (aukeran daudenetatik)]
26) ?Mundu berria nahi dugu. [nolako mundua (da nahi duguna)]
27) Mundu berri bat nahi dugu. [zer]
Hor, bistan da, esanahiak eragozten du joskera banatua, ez baitu zentzurik, testuinguru bereziren batean izan ezik, “Mundu bat nahi dugu(, berria)” esateak. Aposizio gehitua, berriz, aukerakoa da (galdegaitik atera behar, jakina):
28) Mundu berri bat nahi dugu, oraingo hau ez bezalakoa.
Izenburuetan ere bat?

Izen soilen kasuan, esana dugu mugatzailea agertzea dela ohikoena. Erdararekiko, mugatzailearen presentzia hori da aldea, aukerakoa baita, euskaraz (oro har) ez bezala, mugatzailerik gabe ematea sintagma:
29) Hielo / Izotza
Puntu honetan, horren haritik, apur bat desbideratuko gara batetik (lasai, berehala itzuliko gara). Izan ere, gurutzada zorrotza ez da soilik baten aurka, mugagabea ere harrapatzen baitu: hala, azken batean, den-dena mugatzailez ematea litzateke helburu zoroa.

Lehenbiziko oharra sinplea da eta bistakoa, baina aipatu beharra deritzot, ikusitakoak ikusita: Arau hautsiezintzat hartzen badugu, aukera estilistikoak murrizturik geratuko gara, berdin ematera beharturik “Hielo” eleberria zein “El hielo” dokumentala. Ez naiz luzatuko bide horretatik, baina bego esana.

Auzi hori areagotu egiten da izen/izenondo bitasuna ageri duten hitzekin, mugatzailerik (edo kuantifikatzailerik) ez eramateak bereizten baitu izenondo-adiera:
30) Extranjero [izenondo-adiera nagusi, atributu]
31) El extranjero [izen-adiera, izen-sintagma erreferentziaduna]
Kasu horretan bederen, garbi daukat nik “Arrotz” egin behar genukeela izenondo-adierakoa (“arrotz sentitu” eta halakoen ildotik).

Jakina (itzuliak gara, horrenbestez, harira), “Un extranjero” baldin bada izenburua erdaraz, euskaraz ere “Atzerritar bat” izango da, eta ez “Atzerritarra” edo “Arrotza”. Alegia, testuinguru horretan ere, erabakigarria dela baten eta mugatzailearen arteko oposizioa.

Hain ere erabakigarria, non erabateko esanahi-aldaketak baitakartza bata besteaz ordezteak: ez dira gauza bera “Konponbide bat” eta “Konponbidea”. Areago, adjektiboz (izenlagun zein izenondoz) lagundurik badator (nolako kualifikazioarenak alde batera utziko ditugu oraingoan, aski luze mintzatu gara-eta dagoeneko):
32) Krisiaren konponbide bat
33) Krisiaren konponbidea
34) Kafkaren lagun bat
35) Kafkaren laguna
36) (Kafkaren lagun/adiskide)
37) Ipuin errusiarren antologia
38) Errusiako/errusiar ipuinen bilduma/antologia bat
Halako batzuetan, genitibo mugatua ez erabiltzeak, izenaren aukera zuhurrarekin batera (idazlearen estrategiak, eta bereziki itzultzailearenak, globala izan behar du beti), hobeto eta argiago bil lezake adierazi nahi den esanahia:
39) Errusiar ipuin sorta
Dobla eta fini

Tira: uste dut hasierakora itzuli garela, baina ez ahal zen alferrik izango bidaia. Kontua labur-labur biltzekotan, eta erabilera bakoitzaren epaia alde batera utzita, hara mamua desmamutzeko sorgin-elea: bat eta -a ez dira sinonimo, testuinguru (eta erabilera) jakin (eta mugatu) batzuetan izan ezik.

Epaitxo bat, hala ere, zilegi izan daiteke:
  • Testuinguru jakin horietatik kanpo baten ordez mugatzailea erabiltzea okerra da. Ez zeruan hala idatzita dagoelako, baizik eta, lehenik (zenbaiten usteaz beste), tradizioaren kontra doan okerra (akatsa) delako, eta –bigarrenik baina ez hutsalenik– esanahiak desitxuratzea ere gauza okerra (makurra) delako.
  • Euskaraz biak aukerako (sinonimo samar) direnean bat aukeratzea, berriz, horixe da, aukeretariko bat: aukera (bat), ona zein txarra, baina ez okerra. Jakina, inor ez dago beharturik beste aukerari uko egitera, eta zilegi izan daiteke, are, mugatzailearen alde erabat egitea aukerako diren kasuotan. Hortik beste aukera gaitzestera, ordea, sekulakoa da jauzia: horretan gaude, baina.
Mamu bat dabil, bai, gure artean, izuak sorturiko izugarri bat: bat errugabe isilarazi askoren mamua.

Eranskinak

Elhuyarreko zuzentzaileekin izandako iritzi-truke batean erabilitako apunte pare bat, telegrafiko samarrak, beren horretan emango ditut, lagungarri izan daitezkeelakoan irakurle saiatuarentzat.

Nork: Juan Garzia.2010/03/25 00:28:46.899 GMT+1
Etiketak: nolako zer bat -a | Permalink

2010/02/16 00:48:35.935 GMT+1

KOPURUAK ETA KANTITATEAK

Alfontso Mujika Etxeberria
Patxi Petrirena Altzuguren


1. Kopuru eta kantitate ez dira sinonimo

Erdal testuak euskaratzeko orduan, maiz aurkitzen dugu cantidad (es) / quantité (fr) / amount (en) hitza, edo número (es) / nombre (fr) / number (en) hitza, askotan izen batek lagunduta: <cantidad de + IZENA> eta <número de + IZENA> (es), <quantité de + IZENA> eta <nombre de + IZENA> (fr) edo <amount of + IZENA> eta <number of + IZENA> (en). Euskaraz ere hor ditugu <izena + kantitate> eta <izena + kopuru> izen-sintagmak (ezkerreko izena hitz-elkarte baten osagaia [oxigeno-kantitatea, diru-kopurua] edo izenlaguna [ur gezaren kantitatea, ikasleen kopurua] izanik).

Bai testu itzulietan, bai euskaraz sortutako testuetan, ikusten dira han-hemen, noiz edo noiz, erabilera nahasiak edo desegokiak, erabiltzaile batzuentzat bi hitz horietako bakoitzaren esparru semantikoa lausoa edo zehaztugabea den seinale. Erabilera argitu nahian idatzi ditugu lerro hauek.

Hizkuntza bakoitzean bi hitz horietako bakoitzak bere adierak ditu, eta ezin dira beti bana-banako paralelismoak antolatu. Horregatik, itzultzeko orduan, hizkuntza bakoitzean hitz bakoitzak dituen adierak kontuan hartuta eta euskarazko hitzen adierak kontuan hartuta hautatu behar da ordain egokia. Nolanahi ere, bi hitz horien atzean bada hizkuntzaz haraindiko kontzeptu-bereizketa orokor bat, eta komeni da hortik hastea eta ondo ulertzea.

Izenak sailkatzeko erabiltzen den irizpideetako bat zenbakarritasuna da. Badira izen zenbakarriak (arbola, liburu, ikasle, ardi...) eta badira izen zenbakaitzak (ur, euri, ke, olio, gorroto...)[1]; badira, orobat, izen batzuk bietara jokatzen dutenak, testuinguruen eta adieraren arabera (argi, ardo...). Oinarrizko sailkapen hori kontuan hartuta egiten da —edo egin behar litzateke, gure ustez— kopuru eta kantitate hitzen arteko hautaketa.

Hasteko, defini dezagun kantitate hitza:

Kantitatea magnitude baten edo gauza-multzo baten zatia da. Zenbatu edo neur daitekeenaren propietate bat da.

Mundu fisikoan, bi kantitate-mota bereizten dira:

1- Kantitate jarraitua: bata bestetik bereizita ez dauden unitatez edo zatiz osatua dagoena: botila batean dagoen likidoa, lerro baten luzera (luzera horren edozein zati hartu, nahi bezain txikia, eta zati hori luzera bat da beti), esfera baten bolumena (bolumen horren edozein zatik, denik eta txikienak ere, bolumena izaten jarraitzen du)...

2- Kantitate diskretua: bata bestetik bereizitako unitatez edo zatiz osatua dagoena: botila baten barnean dauden ur-molekulen multzoa (multzo horren zati bat hartu, eta molekulaz osatuta dagoela ikusiko dugu; baina gero eta zati txikiagoak hartzen baditugu, iritsiko da unea zatiak ur-molekula bat besterik izango ez duena; hori da muga, ezin izango dugu zati hura baino are txikiago bat hartu, zeren, zatitzen badugu, emaitza jada ez baita ur-molekula bat izango); arbola baten hostoen multzoa, mendi bateko arbolen multzoa (multzo horretatik har daitekeen zatirik txikiena arbola batez osatuta dagoena izango da; hori baino zati txikiagorik ez dago egiterik: arbola-erdi bat ez da arbola bat)...

Kantitate jarraituak neurtu egin daitezke, baina ezin dira zenbatu; kantitate diskretuak, berriz, zenbatu egiten dira, ez dira neurtzen.

Diskretu/jarraitu bereizketan dago kopuru/kantitate bereizketaren giltza. Honela:

  • Kantitate diskretuekin kopuru erabiltzen da.
  • Kantitate jarraituekin kantitate erabiltzen da.


2. Erabilera-datuak

Aipatu beharra dago Euskaltzaindiak ez duela horri buruz ezer arautu; ez dela, beraz, araua. Estilo-hobespen bat da, tradizioarekin bat datorren estilo-hobespen bat. Hona hemen kopuru hitza nola erabili den tradizioan (Orotariko Euskal Hiztegia):

  • Bakarrik ala [...] bidaide kopuru aundiz ote zioan? (Zaitegi)
  • Gauzen kopuru aundia ikusi badakusagu eta aldaketan gainera (Zaitegi)
  • Ots bakoitzaren dardara-kopurua ainbatzerik etzuen al izan. (Zaitegi)
  • sagastien kopurua (Iztueta)
  • zerrien kopurua (Iztueta)
  • Miliunka hiltze [...] horien ondotik, beldurgarriki ttipitu zen beraz irlandesen kopurua (Mirande)
  • okerren kopurua (Villasante)
  • [Arkumeak] Idiazabalko mugapean jaiotzen dirala kopuru au ta geiago (Iztueta)
  • Garaipena ez armadunen kopuruan ezpada Jaunaren laguntzan zegoala (Lardizabal)
  • Seieunda larogeita amabost [...] emazte eta aurrak kopuru onetan sartu gabe (Lardizabal)
  • [Esleituen] kopurua geituaz (Gregorio Arrue)
  • Nork zenbatu ordea eragozpenen kopurua (Euskal Esnalea)
  • Zer ajola du emen gizaldien kopuruak edo luzeerak? (Villasante)
  • Ezin diteke erabaki ordea aien mota-kopurua, ezta izenak zenbatu ere (Ibiñagabeitia)
  • Erabili nahi diren letren kopurua (Mitxelena)

 Garbi ageri da kopuru kantitate diskretuekin erabiltzen dela. Orotariko Euskal Hiztegiko agerraldi guztiak arakatuta, adibide bakarra aurkitu dugu bide horri jarraitzen ez diona:

  • Asten bagera [...] oni buruz jakin izan denaren kopurua neurtzen [...]. (Villasante)

Kantitate hitzari dagokionez, OEHko agerraldi gehien-gehienak diru-kopuru adierakoak dira (kantitate hitzak adiera gehiago baititu). Aztertzen ari garen adierakoak hauek dira:

  • Ogiaren eta arnoaren figura, gustua, kolorea eta kantitatea (Pierre Argainaratz).
  • Emazu saladier batean esnea krema behar den kantitatearen arabera (Escualdun cocinera... 1864).

 Kantitate jarraituak dira biak ere.

Beraz, guk aldezten dugun erabileran (tradizioarekin bat datorren erabilera baita), kopuru ez da erabili behar izen kontagaitzekin. Hala, zuzenak dira makina-kopurua, litro-kopurua, ikasle-kopurua modukoak, baina ez da komeni, adibidez, *energia-kopurua (Zenbat? Lau energia?), *bero-kopurua, *aire-kopurua edo *ur-kopurua esatea edo idaztea. Salbuespena diru-kopuru da. Dirua, berez, izen zenbakaitza da, eta ezin da zenbatu: *sei diru. Hala ere, diru-kopurua esaten dugunean diru-unitateen kopurua irudikatzen dugu, nonbait (adibidez, diru-kopurua = euro-kopurua). Azkenik, jende-kopuru kasua ere aipatzekoa da, singularrean baino erabiltzen ez den euskalkietan ere erabiltzen baita (jende-kopurua = pertsona-kopurua)[2].

Eta zein da gaur egungo erabilera zaindua? Datuak ikusita, badirudi erabilera ez dela tradizioan bezain argia. Denetik ikusten da. Hasteko, har dezagun Euskaltzaindiaren Hiztegi Batua. Han ageri diren definizio gisako testuetan edo adibideetan, kopuru hitza izen zenbagarriekin zein zenbakaitzekin ageri da:

zenbagarriak (gure irizpidearen arabera, zuzenak dira)

    bihiketa iz. 'bihi-kopuru handia'.

    eiheramen iz. Zub. 'eiherara eramaten den ale-kopurua'.

    erbesteratze iz.: hainbat erbesteratzeren ondorioz, beldurgarriki urritu zen irlandarren kopurua.

zenbakaitzak (gure irizpidearen arabera, kantitate behar luke)

    ardoketa iz. 'ardo-kopurua'.

    garitza iz. 'gari-kopuru handia'.

    ogiketa 1 iz. 'gari-kopurua'.

Ereduzko Prosa corpusa aztertuta, ikusten da idazle batzuek denetarako erabiltzen dutela kopuru hitza, kantitate hitzaren sinonimoa balitz bezala:

zenbakaitzak (gure irizpidearen arabera, kantitate behar luke)

  • materiaren kopurua (Xabier Amuriza).
  • Muskuluko oxigenoaren kopuru txiki bat baino ez da konbinatzen hemoglobinarekin (Irene Aldasoro).
  • Euri kopuru bera denbora luzeagoan zehar, errazago irensten da / Maiztasuna azalduko dugu esanez denbora kopuru batean gertatzen diren presio aldaketen neurria dela / gizakion baliabide nagusiena biriketatik kanporatzen den aire kopurua handitzea da (Lourdes Oñederra).
  • Honako elikagai kopuru hau hartzen zuen egunero: hogeita hamar anega irin garbi eta beste hirurogei irin arrunt (...) (Jose Antonio Mujika).
  • beherakoak desagertu arren nire eguneroko janari kopurua areago urritu zen (Jon Arretxe) [3].

Beste adibide batzuetan, berriz, kantitate ondo erabilita dago izen zenbakaitzekin:

zenbakaitzak (gure irizpidearen arabera, zuzenak dira)

  • Filmera heltzen den argi kantitatea obturadore baten bidez kontrola daiteke / Arrainek, ordea, ur kantitate handiak prozesatu behar dituzte biziari eusteko adina oxigeno hartzeko 7 ikusi zen mineral kantitate nabarmen handiagoa dutela kirolariek adin bereko pertsona arruntek baino (Irene Aldasoro).
  • Demagun gaur egun merkataritzako munduan den zilar-kantitatea, aurkikuntza aurretik zegoenarekin konparatuta, 32 bider handiagoa dela (Iñaki Iñurrieta).
  • Beilan, informazio kantitate gaitza iristen da, sentsuen bidez, ugaztun goren baten burmuinera / Poliki-poliki, aukera izan zen organismo konplexuek dauzkaten ADN kantitate eskergak maneatzea (Juan Garzia).

Eta, tradizioaz eta prosa zainduaz gainera, zein da gaur egungo erabilera?

Bada, dirudienez, Elhuyarren erabiltzen dugun bereizketa (eta, oro har, zientzia-testuak idazten dutenek erabiltzen duten bereizketa) ez da hain argia, eta erabilera nahasi samarra da. Adibidez, Googlen energia(-)kopurua edo informazio-kopurua terminoek agerraldi gehiago dituzte energia-kantitate eta informazio-kantitate terminoek baino. Termino ez hain orokorretara joz gero, ordea, ikusten da gehiago erabiltzen dela kantitate izen kontagaitzekin; adibidez, bero-kantitatea, baina ez beti. Magnitude guztiak neurgarriak direnez, eta neurtzeko unitateak erabiltzen direnez, badirudi hiztun askok ez dutela bereizten magnitude baten kantitatearen eta magnitude-kantitate horren balioa adierazten duen unitate-kopuruaren artean. Adibidez:

  • lehortea dela eta, kaleak garbitzeko ura murriztu dute
esateko,
  • *ur-kopurua murriztu dute 
entzun edo irakur daiteke,

ur-kantitatea murriztu dute

behar lukeen tokian. Hori esaten/idazten duena

litro-kopurua murriztu dute

edo antzeko zerbait pentsatzen ari da (nahikoa izan liteke, zenbaitetan, ura murriztu dute esatea). Azken batean, diru-kopurua esaten dugunean, euro-kopurua edo sos-kopurua irudikatzen ari gara. Badirudi hizkuntza teknikoan edo zainduan egiten dugun kontagarri/kontagaitz bereizketa lausoagoa dela hizkuntza arruntean [4].

 

3. Irizpidea

Horiek horrela, hau da, laburbildurik, gure irizpidea eta aholkua:

1- Magnitude jarraituetarako (izen zenbakaitzetarako), kantitate erabiltzea: ur-kantitatea; energia-kantitatea; erregai-kantitate izugarria kontsumitzen dute (*Erregai-kopuru izugarria kontsumitzen dute).

2- Magnitude diskretuetako (izen zenbakarrietarako), kopuru erabiltzea: liburu-kopurua, botila-kopurua.

Kontuan izan behar dugu, bestalde, kopuru edo kantitate zein erabiltzen den, esanahia desberdina izan daitekeela, eta, testuinguruaren arabera, bata edo bestea erabili behar dela. Adibidez:

  • Beso robotikoaren higidura-kopurua (beso robotikoak hiru higidura ditu espazioan, x, y eta z ardatzetan).
  • Mekanikan, oso ezaguna da higidura-kantitatearen kontserbazioaren printzipioa.


4. Beste jakingarri batzuk

4.1. Kalkoak

Gaztelaniazko número hitzaren ordainetan, ez da beti hitz bera erabiltzen euskaraz, eta ez da beti hitz bat erabili behar ere. Se está registrando un número muy elevado de quejas esaldia normal samarra da gaztelaniaz (ez dute beti se están recibiendo muchísimas quejas esan nahi izaten), baina euskaraz ez da normalena Oso kexa-kopuru handia izaten ari da esatea; egokiago da (hargatik erregistroa apaldu gabe) Kexa asko (eta asko) jasotzen/izaten ari dira. Horrek ez du esan nahi kopuru hitza ezin erabili denik, baina bai tentu pixka batekin ibili behar dela; aurreko adibidean esandakoa kontuan hartuz, eta kantitaterekin nahasi gabe, besteak beste [5].

 Izen kontagarriekin ere, askotan zenbat esatea egokiago da kopuru erabiltzea baino. Itzultzen ari garenean, komeni da probatu behintzat egitea, esaldia naturalago gertatzen baita askotan.

  • ?Zehaztu bilerarako behar den aulki-kopurua.
  • Zehaztu zenbat aulki behar diren bilerarako.

Proba dezagun, adibidez, aurreko horretan zehaztu aditzaren ordez esan jarrita:

  • ??Esan bilerarako behar den aulki-kopurua.

Kopuru hitzarekin ez ezik, kantitate hitzarekin ere gerta daiteke gehiegikeriarik. Honako hauetan guztietan saihestekoa iruditzen zaigu:

  • *Bero-trukagailuak galdara gisa funtzionatzen du; barrualdean hodi-kantitate handia dauka, eta olioa hozteko ura hodi horietan barrena iragaten da.
  • Bero-trukagailuak galdara gisa funtzionatzen du; hodi asko dauka barrualdean, eta olioa hozteko ura hodi horietan iragaten da.
  • *Zer ihes-gas kantitate bidali behar da sarrerako kolektorera?
  • Zenbat ihes-gas bidali behar da sarrerako kolektorera?

4.2. Komunztadura-arazoak

Kopuru hitzak “ale bat baino gehiago” ekartzen digu gogora, baina izen abstraktu singular bat da bera. Horregatik ikusten dira testuetan, beharbada, honelako komunztadura okerrak:

  • *Behar diren langile-kopurua.
  • Behar den langile-kopurua.

Aditzean plurala sartzekotan, hitz-elkarketa desegin behar da, eta dena delako gauza kontagarriaren izena pluralean jarri.

  • Behar diren langileen kopurua.

Halakotan ere, ordea, beti komeni da pentsatzea ea beharrezko den kopuru hitza, edo hura gabe berdin adieraz daitekeen:

  • Behar diren langileak.
  • Zenbat langile behar den/diren.


4.3.  Berrelkarketa

Hitz-elkarte batekin badoa kopuru hitza, bi bide ditugu. Batetik, berrelkarketa; hau da, hirugarren osagai gisa eranstea lehengo elkarteari: eskola-ordu kopuru. Bestetik, lehengo elkarketa deklinatzea: eskola-orduen kopuru.

Berrelkarketa kasu honetan ontzat emateko bide bat aipatzen du Euskaltzaindiak bere 25. arauan (Hitz elkartuen osaera eta idazkera): “Eguzki-lore eta gisakoen alorreko irizpen-, multzo-, zati- eta mota-elkarteak. Beste gehienek baino askatasun handixeagoa dute hauek honelako hedapenetarako: butano-saltzaile itxura, kafe erre usaina, zakar-biltzaile taldea, orein-haragi zatia, perpaus subordinatu motak.” Badu kopuru hitzak kidetasunik, gure ustez, multzo hitzarekin.

Beraz, bi bideak hartuko ditugu zilegitzat: eskola-ordu kopuru (marra bakarrarekin, jakina; berrelkarketa erabiltzen denean, ez dira bi marra idazten: eskola-ordu eta ordu-kopuru, baina *eskola-ordu-kopuru ez), eta eskola-orduen kopuru. Bigarren bide hori bakarra izango dugu kopuru hitzaren aurretik duguna izen eta izenondo batez osatutako izen-sintagma bat baldin badugu: eskola berrien kopuru (*eskola berri[-]kopuru).


4.4. Bitxikeriak

Hona hemen zenbait bitxikeria, testuak zuzentzean aurkitutakoak:

  • *parte-kopuru berdina (número de partes iguales)

Garbi dago itzultzaileak ez duela ulertu esanahia; igual adjektiboak parte izena kalifikatzen du. Ez dago beste aukerarik:

  • parte berdinen kopurua

 Gaztelaniazko tanto/tanta/tantos/tantas XXX como número de XXX egituran agertzen den número de hori ez da itzuli behar:

  • *sarrera-kopuru adina aldagai dituen edozein funtzio logiko (cualquier función lógica que tenga tantas variables como número de entradas)
  • sarrera adina aldagai dituen edozein funtzio logiko.

Beraz:

  • Motorrak zilindro adina bujia ditu. (El motor tiene tantas bujías como número de cilindros)
  • Bloke bakoitzak semaforo adina lerro ditu. (Cada bloque tiene tantas filas como número de semáforos)
  • Suitzak kantonamendu adina legedi ditu. (Suiza tiene tantas legislaciones como número de cantones)
  • *Ikatzaren hautsa eta hondarrek dituzten substantzia organikoen kopuru txikiak erabat errausten dira prozesuan zehar.
  • Ikatzaren hautsa eta hondarrek dituzten substantzia organiko apurrak erabat errausten dira prozesuan zehar [6].
  • *Hormigoi-kopuru handiko eraisketako obra-hondakina (escombro de demolición con un alto porcentaje de hormigón)
  • Hormigoi askoko eraispen-hondakina.
  • *Hondakin-kopuru esanguratsu bat jaso da.
  • ?Hondakin-kantitate esanguratsu bat jaso da.
  • Hondakin asko/askotxo/franko jaso da.

 





[1] Eta banaketa hori ez da unibertsala, hizkuntza bakoitzarena baizik. Adibidez, euskaraz mahats zenbakaitza da (*hiru mahats ezin dugu esan, hiru mahats-ale baizik), baina gaztelaniaz zenbakarria (tres uvas); ingelesez news zenbakaitza da (*a news ez da esaten, a piece of news baizik), baina euskaraz albiste eta berri zenbakarriak dira (albiste bat, berri bat).

[2] Dirudienez, antzina zenbakarria zen gaur egun zenbakaitz gisa erabiltzen den eremuetan ere. Orotariko Euskal Hiztegiak honela dio: "[jende] Aunque hay testimonios tanto en plural como en singular en todas las épocas y dialectos, los del primer tipo abundan más en textos septentrionales, y dentro de los meridionales son más numerosos cuanto más retrocedemos en el tiempo".

[3] Janari hitza zenbakarria ere izan liteke testuingururen batean. Ez du ematen kasu honetan hala denik, baina, dena den, testuinguru osoa behar litzateke erabat ziurtatzeko.

[4] Hori dela eta, ohargarria da ikustea ingelesez ere badirela era horretako zalantzak bi hitzen erabilerari dagokionez. Adibidez, ingelesezko Webster hiztegi ospetsuan, amount hitzaren definizioaren ondoren, erabilera-ohar hau ageri da: "(usage) Number is regularly used with count nouns <a large number of mistakes> <any number of times> while amount is mainly used with mass nouns <annual amount of rainfall> <a substantial amount of money>. The use of amount with count nouns has been frequently criticized; it usually occurs when the number of things is thought of as a mass or collection <glad to furnish any amount of black pebbles — New Yorker> <a substantial amount of film offers — Lily Tomlin> or when money is involved <a substantial amount of loans — E. R. Black>.

[5] Gainera, gaztelaniaz cantidad hitzak badu beste adiera bat: Porción grande o abundancia de algo. Beraz, adiera euskaratzeko, izen kontagarriei dagokienean, asko, franko, ugari zenbatzaile zehaztugabeak erabiltzea, askotan, egokiagoa da kopuru hitza erabiltzea baino: <ha venido cantidad de gente (ha venido una cantidad de gente enorme): jende asko etorri da. En estas fechas vendemos cantidad de libros: egun hauetan liburu asko saltzen ditugu. La cantidad de tonterías que ha dicho en un momento: a ze zentzugabekeria pila esan duen une batean (zenbat lelokeria esan duen une batean).

[6] Ohartu zer dagoen "substantzia organiko apurrak" horretan. Apur hitza hor izena da (apur, berez, izenondoa ere izan daiteke, 'txikia' esanahiarekin, baina ez da kasua ["substantzia organiko txikiak"??]); kopuru txikiak = apurrak = zatiak. Hala baldin bada, pentsa liteke 4.3 atalaren azken paragrafoan esandakoaren kontra doala: eskola-ordu kopuru = eskola-orduen kopuru baina eskola berrien kopuru: "substantzia organiko" izen+adjektiboa denez, 4.3 puntukoa betetzera, "substantzia organikoen apurrak" behar luke. Hala ere, badirudi ontzat ematekoa dela "substantzia organiko apurrak". Pentsa liteke "zentral nuklear motak" kasuaren antzekoa dela, hau da, izen+adjektibo multzoak onartzen dituela elkarketa kasu jakin batzuetan (hor dago Euskaltzaindiaren beraren adibidea: kafe erre usaina).

Nork: petrirena.2010/02/16 00:48:35.935 GMT+1
Etiketak: kopuru zenbat kantitate | Permalink