Egin klik inprimatzeko  |  Itzuli artikulura

Senez 13 (1992). Data: 1993ko urtarrila

Itzulpen historia baterako apunteak - Agustín García Calvo

Itzulpena: Lurdes Auzmendi

Agustín García Calvoren artikulu hau (Lalia. Ensayos de estudio lingüístico de la Sociedad, Siglo Veintiuno, Madrid, 1973), itzulpenaren fenomenuari buruzko erreflesio bat da. Latineko katedraduna eta Greziako kiasiko batzuren itzultzailea izanik, itzulpenaren sorreraren kokapenari eta sorrera horren filosofiari buruzko gogoeta mamitsuak egiten ditu artikulu honetan.

Euskal itzultzaileok, halabeharrez, eguneroko itzulpen-bizkuntza arazoen artean buru-belarri sartuta gabiltza, eta lan horiekin lausoturik daukagunpentsamenduari ezin diogu atsedenik eman berezitasunetatik orokortasunerako eta alderantzizko bidaiak eginaz gure arazoentzat beste era bateko ateak irekitzen ahalegintzeko. Bidaiatxo horietako bat egiteko gonbita da ondorengo artikulu hau, bizkuntzaren, kulturaren eta itzulpenaren arteko lotura linguistiko-filosofiko batetik barrena murgiltzen gaituena. Artikuluan agertzen diren paradoxei, itzulpenaren teoria finko bat daukan eta itzultzaile trehea den baten itzulpenaren bistorian huruzko artikulu hau itzultzearena gebitu behar zaie.

1. Gure munduari bikoteka eratzea gustatzen zaio: horietako bat Grezia/Erroma da, aide guztietan erabilia; beste bat, Bizkuntza/Kultura, kultur eztabaidetan eta kulturaren beraren osaketan ere arrakasta handikoa, elementu funtsezkoa izaten jarraitzen bait du bizi dugun Estatu osoari eusteko (bizi esatea askotxo da, baina justifikagarria, edozein bizitza posible gure izatearen materia baino ez bait da, eta gure izatea, hain zuzen, Estatuarena da). Beraz, arduraturik, baina idatzi honekin aipatutakoak bezaiako antitesiak desmontatzen ahaieginduko gara.

2. Nolanahi, uste dut lan horren bihotzean sartzen naizeia itzulpenaren gaiari ekitean. Eta horrekin hasteko, gauza bat egiaztatu behar da, gaur, gure munduan, itzuipena gauza erabat posibletzat jotzen deia, aiegia (aide batera utziz bereziki poesia lirikoari eta beste fenomenu marginal batzuri dagozkien zenbait kexu eta zalantza atzeratu): halaxe da bai, egunero itzultzen dira ehundaka zientzia liburu eta baita literaturakoak ere, informazio agentziek hainaika bizkuntzetan zabaltzeko notiziak banatzen dituzte, biltzarre bizkuntzanitzak egiten dira aldibereko itzulpenaren bidez, aski da baliokidetza unguistikoen zerrenda luze bat iraupen luzeagoa edo motzagoa izango duten nazioarteko maitasunezko kontratu ugari finkatzeko, eta, nola iiteke egiten den zerbait posible ez izatea?; nola izatez badena ez da izango bere posibilitatearen froga?

3. Orain urte batzuk baino indar gutxiagorekin bada ere, itzulpen mekanikoaren teknika bat ere prestatzen an da, eta horretarako beharrezkoak eta lehenagokoak diren oinarriak sortzen dira (ez N. Chomskyren eskolaren gramatika teoriarik gabeak) unibertsal unguistiko eta bizkuntza guztientzat amankomunak diren estruktura eta arauen elementuei dagozkienak, hau da, giza Bizkuntzarenak direnak (errepikapena bame), elementu amankomunak erredukzioan, eta noski, zeinen pean egon beharko bait du edozein baliokidetzaren oinarriak.

4. Baina itzulpenaren posibilitate nabari honen aurrean, beste garai batzutan arazo han planteatu zutenei sortu zitzaizkien zalantza handiak azaldu beharrean gaude. A. Borst-en Der Turmbau von Babel liburu handitik gauza pare bat ateratzen dut: VII mendean testu budisten txinerazko itzulpenak zuzendu nabi izan zituen Hüang-Tsang bidaiari txinoak pentsatzen zuen, «bitzak eta bizkuntzak ez direla balio berekoak, bai giroarengatik, bai obiturarengatik» (azken zalantza honetan bide batez, lengoaiaren sorreraren izaera natural edo konbentzionalaren auzia azalduz, greziarren lehen erreflesio gramatikaletan piztua eztabaidarekin, eta hain zuzen, gizakiaren unibertsal linguistikoen -eta beraz berezkoen- kontzepzioek beti behartzen gaituzte beste forma batzuen pean planteatzera). Eta Alejandro de Hales teologo ingelesak (XIII mendea) zioen, bizkuntza ezberdinetan ustez balio berdina duten bitzek soinu ezberdina izateaz gain, egiaz ez dutela gauza bera esan nabi: horrela, Deus ez da Elobim-en balio berekoa (azken han, jakina den bezala, jatorriz bitz hebreoaren plurala da).

5. Gure artean, ordea, badirudi balio berdintasunaren arazoa ez dela ezta planteatu ere egiten, galdera egiteko modurik arruntena hau izaten bait da: «Nola esaten da hau zure bizkuntzan?», hau hon modu askotan esateko beti hor dagoen segurtasunarekin. Horrela funtzionatzen dute guretzat «Dios = God = Deus = Iddio = Got = (le bon) Dieu...» moduko ekuazioek. Eta are modu perfektoagoan eta zalantzarik gabean «desintegrazio nuklearra» bezalako zerbait denean. Gauza bera formula kontsagratua daukaten esaldiekin: «Maite zaitut = ich liebe dich = ia tebya lublú = je t'aime = I love you ...» Beraz ziur egon gaitezke gure obizko biztegiek ez digutela hutsegingo «itzulpena» bitzaren beraren balio berekoak bilatzean: traduzione, traduction, translation, edo alemanez, obizko purismo nazionalarekin, latinaren konposaketaren kalko semantikoa eginez, zuzenean mailegatu gabe: ühersétzung (= trans-positio).

6. Baina hala eta guztiz galdetu behar da, Mendebaldeko bizkuntzen biztegiaren eta formulen arteko balio berdintasun hau (nabiz eta Mendebaldea ia den-dena izan, eta agian, bizkuntza batek Mendebaldeko beste bizkuntzekin dauzkan balio berdintasunen biztegia sortzeko daukan gaitasuna izan, hain zuzen, bere mendebaldetasuna, gaurko muriduan bere sarrera adierazten duena), bailo berdintasun hon ote den beraz bizkuntza ezberdinen arteko itzuipena egiaz posible delako froga eta teologo ingelesaren edo bidaiari txinoaren zalantzek ez ote duten funtsik. Edozein zientziatan, baieztapen bat frogatzerakoan esperimentu bat eskaini eta susmatzen bada esperimentu horren objetua ad hoc prestatuta dagoela frogarako, frogak ez du inolako baliorik izango; halako ekintza bat egiteko eginda ez dagoenean bakarrik frogatu ahalko du ekintzak posibilitate teorikoa.

7. Alabama, aztertzen an garen kasuan, ja segurua da arazoa ez dela bizkuntzen arteko itzulpena egin ote daitekeen ala ez, baizik eta guk (han da, Mendebaldeak) bizkuntzen beraien bameko operazio bezala egin dugula. Beste eremu edo garai batzutako edozein bizkuntzarekin topo egin duen edonor berehala ohartu da gure bizkuntza guztiek, xowr antzeko zerbait edo bizkuntza amankomuna osatzen duteia, eta bizkuntzak eredu edo patroi amankomunera egokitzen diren neurrian gertatzen direia balio berekoak eta itzuigarriak beraien esamoideak eta bitzak.

8. Mendebaldeko bizkuntza askorentzat amankomuna den bizkuntzaren fenomenu bitxi hau, dudarik gabe (nabiz eta hemen ez garen geratuko formazio horren bistorian, eta esan behar da has¡ baino ez dela egin), mendeetan zehar Ertaroko Latinaren funtzionamentuan oinarritua dago, hau da, nazio guztientzat amankomuna zen kuituraren bizkuntzan eta bizkuntza bizien (hau da, praktiko edo arrunten) erabiierei gainjarritakoan (edo txertatutakoan), nabiz bizkuntzak latinoak, germanikoak edo beste mota batekoak izan; baina beti kontutan eduki behar da, errusierari eta beste bizkuntza esiabo batzuri dagokienez Ertaroko Latinaren papera iehen mendeetan Greziera Bizantinoak bete zueia; jarraian, haiere, gebitu behar da bi kultur bizkuntzen arteko bikoiztasuna erlatiboa haino ez deia (gai honetara itzuliko gara berriz estudio honetan), eta gutxi gora-behera nazio errusoa sortu zen garaitik soziolinguistikoaren formazioa bateratuz joan dela mendebaldeko herrialde guztietan.

9. Egia da, gure bizkuntzen komunitate linguistiko horretaz esaten an garen guztia, ezer haino gebiago, kultur bizkuntzari, bizkuntza idatziari dagokiola: halaxe da, balio berdintasunak eta itzulgarritasunak inolako arazorik gabe funtzionatzen dute zientzia liburuei eta baita literatura mota erabilienei dagokienean (zinemako elkarrizketak barne), eta baita egunkariei eta oratoria politikoari dagokienean; oraindik sarritan zailtasunak sortzen dira eguneroko bizkuntzak direnean, bereziki erabilera afektibo edo umorezkoetan, eta baita neurri batean artean erabilera lirikoa edo dramatikoa denean. Ertaroko Latina bitzegiten ziren bizkuntzetatik egiaz ezberdina izan eta eskolaren bidez bakarrik ikas zitekeen garaitik, bi geruza unguistikoen arteko aldea etengabe ezabatzen joan da; obitura erretoriko nazionalak obizkoa eta serioa den literaturatik desagertzen diren aldi berean, bizkuntza bitzeginak kultur bizkuntzaren, eta kultismoaren modulo edo klitxeetara gero eta sakonkiago egokitzetik sortzen da bateratzea; Ertaro berantiarrean aldiz biztegian zipriztinen erara sartuz nabarmentzen zen, gaur ordea estruktura gramatikal eta fonemikoak ere egokitzen dira; horrela, bizkuntza bitzegina eta idatzia nahastu egiten dira bizitza eta bizitzaren kultura nahasten diren martxa berean; eta Luhan irakasleak nolabait iragarritako unibertsoa, zeinetan liburuen aroa gaindituta bait dago eta entzumenezko kulturaren atmosfera antzeko zerbaitek mundua inguratzen bait du, posible izan liteke baldin eta hortik aterako litzatekeen bizkuntza bitzegin horren pean idatziaren kultismo zama guztia geratuko balitz.

10. Baina hemen batez ere ikusi nabi duguna zera da: xov1 linguistikoarekin hatera, beste bizkuntzek bizkuntza ezberdin bezala irauten dutela, eta egoera hon dela bizkuntzen arteko itzulgarritasuna egiteko aukera eman eta aldi berean itzulgarritasun hon ezartzen duena, eta horretarako sinestarazten du (eta maila honetan egia da) badagoela bizkuntza ezberdinen pean sustantzia semantiko eta sintaktiko hat, eta bizkuntza horiek horren estalki eta manifestazio ezberdinak baino ez direla.

11. Baina ahalegindu gaitezen egoera honetatik Literatura Latinoaren hasieren garaian Enoman nagusitzen zen egoerara, Literatura Helenistiko osoa (lehen Literatura, zentzurik zehatzenean) loratu, Enoma Italiatik kanpora hedatu, Kartago menperatu eta Greziaren inbasioaren garaira atzera egiten, han da, gutxi gora behera III mendearen amaiera eta K.a.-ko II mendearen hasierara itzultzen. Garbi dago alor horretan bitzaren zentzu modemoan itzulpena deitu daitezkeen praktikak aurkitzen direla, Plauto eta Terentzioren Komedia Paliata osoa Atenasko Komedia Berriaren aleen itzulpena bait da. Baina praktika hon han hain berra eta gutxi finkatua izango da, non latinez ez bait dugu gure itzulpenari erantzun diezaiokeen bitzik apenas aurkitzen.

12. Plautoren komedien bitzaurreetako bitan (bata agian apokrifoa) grekeratik latinerako bere bertsioaren aipamena azaltzen da uortit (= uertit klasikoa) aditzarekin: Maccus uortit barbare eta «Makok barbarora itzuli zuen» edo «barbaro bizkuntzan» bezala itzuliko genuke. Baina ez uertere aditza, ezta reddere edo interpretan edo beste aditz batzuk ere ez dute zehazki izendatzen itzulpen ekintza guk ulertzen dugun eran, ez jada Plautoren garaian, ezta latin zaharraren beste edozein garaitan ere (traductio, transiatio bezalako kultismo modemoek ertaroko formak erreproduzitzen bait dituzte, hain zuzen itzulpenaren kontzeptua finkatzen zenekoa eta horrentzat bitz zehatzak garatzen zirenekoa): hain zuzen itzulpenaren eta beste iharduera sozial edo literarioen arteko bereizketa, testu ilunen interpretazioa (interpretatio) edo imitazioa (imitatio, aemulatio), ez obi da garbi azaldu; Terentziok edo geroago Zizeronek berak egiten dute dudarik gabe literaturen iraulketa, literatur itzulpena, baina ez dira konturatzen egiten dutena eta beste batzuk egiten dutena ezberdina denik: adibidez Estesikorok errezitazio epikoa kantu koraletara pasatzean (grekeraren barruan, nabiz eta genero bereizketak bi dialekto poetiko ezberdin esan nabi izan) egiten duen operazioa, edo Libiok aurreko analistek, grekeraz nabiz latinez idatziz jadanik kontatutako gertakizunak berriro errepikatzean (retractat) egiten duena, aurreko bistoriak bistoria beni batera murriztuz.

13. Eta antzinako Greziara itzultzen bagara, garai helenistikoaren aurrekora alegia, are gutxiago aurkitzen da gure itzulpen kontzeptuari erantzuten dion ezer: Tuzididesen lanetan agertzen da (IV, 50) () hitza, () «hitz asirioetatik» eginiko gutun baten bertsioa aipatzean; beraz hor garbi dago itzulpen operazioa ez dela karaktereen transkripziotik urruntzen (transcribere litzateke aditz greziarrareri itzulpen literal latinoa). Herodotoren lanetan bebin baino gebiagotan aurkitzen dugu () hitza, bai hizkuntza ezberdineko jendearen arteko mezuak trasmititzen zituzten bai ieroglifiko egipzioen zentzua esplikatzen zuten interpretarien edo trutximanen iharduera adierazteko; baina aditz horrek (latinez bere baliokide arrunta interpretan litzateke) normalean, ilun dagoena (orakulo baten formula enigmatikoa deszifratu, testu zail bati glosak jarri) interpretatzeko edo argitzeko edozein modurentzat balio du. Eta grekera inperialean jada, adibidez Luzianoren lanetan (Quomodo bistoria conscribitur, 21) oraindik () aditza aurkitzen badugu, hain zuzen izen propio erromanoak grekerara itzuli nabian an den bistorialari bati buruz bitzegitean da. Egia esan, literatura greziar guztia errepasa dezakegu, bai kontserbatua eta baita galduaz dauzkagun notiziak ere, III menderarte, atzerriko bizkuntzen itzulpena deitu daitekeen ezer ere aurkitu gabe.

14. Eta gabezia hori, ordea, arraroa iruditu beharko litzaiguke, bizkuntza orientaldun bizilagunez inguraturik bizi bait ziren greziarrak; haiek iraganeko mende askotako idazkera zeukaten, dokumentu, kontakizun epiko eta nolabait idatzi literario ugari zeuzkaten, eta horiek greziarren jakinmina piztu zezaketen, baina ez hon bakarrik, oraindik behar bezala ulertu ezin ditzakegun bideak medio, hain zuzen obituren formazioan eragin zuten eta beraz baita poesia greziarrean ere, nabaria den bezala eta azken hainarkada hauetan Odisea edo Teogonia hesiodikoa bezalako obrentzat agerian jarri den bezala.

15. Beraz, gabezia hori, falta zena bizkuntzen arteko itzulpen kontzeptua bera izanez bakarrik uler daiteke. Baina nola aldi berean falta daiteke bizkuntzen arteko itzulpena?, hon bakarrik uler daiteke, -ez ahaztu itzulpena gauza arrunta den mundu batean haziak garela- pentsatzen badugu orduan falta zirenak itzuliak izateko bizkuntzak zirela, bizkuntz aniztasuna falta zen beraz. Bada, hauxe da hain zuzen itxuraz greziarren artean gertatzen zena.

16. Guk, gure eskola obituran eta era berean beste bizkuntzekin analogia eginez, bizkuntza bat antzinako grekeratzat jotzen dugunean, ez dugu bakarrik ahazten aide batetik garai heienistikorarte diaiekto bitzegin muitzo bat eta bestetik genero poetikoetarako beste bat zeudela (grekera bezala irakasten dena IV mendearen iehen erdiko prosisten atikoa da, gero kiasiko bezala geratuko zirenena), baizik bestetik ahazten dugu greziarrentzat Greziako bizkuntzak baino ez zeudelako, grekeraz bitzegitearen barruan sartzen zirenak, eta beraz bitzegitea berez grekeraz bitzegitea bezaia zen, gainontzekoa moteitasuna zen, (), barbaroz bitzegitea, modu desegokian bitzegitea bakarrik dei zitekeena.

17. Zehaztu behar da Homerorengan oposizioa ez zeia artean itxuraz hain itxia, cc hizkuntza metafora azaltzen bait da (bere entzuieentzat dudarik gabe izaera metaforikoa bait zeukan) aior akeoko herri ezberdinen bizkeren ugaitasunaz hitzegitean (), «bata batzuren bizkuntza, bestea besteena»), eta baita beste aiorrekoen ugaltasunaz bitzegitean ere, Priamori laguntzera etorritakoez bitzegitean, alegia, troiarrek (hots, frigiarrek), iizioek, traziarrek, etabarrek, dudarik gabe greziarrentzat ezezagunak ziren bizkuntzak bait zeuzkaten; baina ez da ahaztu behar beren gizonek etengabe bitzegiten dutela eta beste aiorrekoekin interpretan premiarik gabe uiertzen direla; baina hon ez da horreia genan, poesian baizik, hemen pertsonaia bezala hartzean, demgorrez bitzeginarazi behar zien eta horretarako noski beren bizkuntza eman zaie, epopeiako heroiena, jainkoena beraiena bezalaxe, Greziako diaiekto epikoa.

18. Nolanahi, V-TV mendeen atikoaren eremuan ikusten dugu hitza bizkera bitxi, ezohizko, anormalean espresioak aipatzeko bakarrik erabiltzen dela (hemendik sortuko ziren iehen biztegiak, glosario edo bitz arraroen eta beraien baliokide normalaren zenenden osaketaren bidez, gaur egun glosa bezaia deitzen direnak), eta ez dago atiko bakar batean beste bitzik guk «bizkuntza» edo «bizkuntzak» bezala deitzen duguna izendatzeko. Beraz, 2L2TvíÇnv ez da grekeraz bitzegitea, ongi bitzegitea baizik, bitzegitea bere zentzu osoan. Oraindik, beozioen edo espartanoen bizkeraz komentario farregarriak egingo dituzte atenastarrek, eta Aristofanesek here komedietan parodiatu egingo ditu; baina hemendik haruntzago dagoen guztia, eta barbaroekin nolabait komunikatzen ziren arren (interpretarien bidez, eta horiek, noski grekeraren barruan zeuden barbaroak ziren eta ez alderantziz), guzti hon gizatasunetik beretik at dago, haurtxoen bitzak edo animalien orroak bezala; berez bitzegitea deitzen denetik ateratzen den guztia gauza bakar batean nahasten da, aurre-bizkuntza edo bitzegiteko ahalegin antzeko zerbait agian; atzerriko bizkerak beraien atzerritasun propioaren arabera bereizten bait dira, tximinoaren deiadar ezartikulatuaren berdin-berdina, Poeren ipuinean bezala; eta hor dago argiboen korua, Kasandra troiarraren deitoreak entzutean (Eskiloren tragedian azkenik grekeraz bitzegin haino egin ezin duena, ordea), txorien txorrotxioekin konparatzen dituena.

19. Oharpen hauen aurrean, greziarren nazionalismo avant la letre antzeko zerbaitean edo itsukeria abertzale batean berehala pentsatzen duena oker handi batean eroriko litzateke, eta hori, puntu honetan erantzun nahi diot. Ikuspegi historizistaren betiko bizioa da, dauzkan kontzeptuak nahi eta nahi ez historian sartzea, teorikoki historia beraren kanpoko edo aurreko bezala aldarrikatzen dituen munduari aplikatzeko. Horregatik, gai honi dagokionez, hizkuntza (nazionala) edo nazio kontzeptuen inposaketak arazo osoa faitsifikatzen du; aldiz, esan beharrean gaude, greziarrentzat ez zegoela ez itzulpenik ez hizkuntzarik, edo grekera haino beste hizkuntzarik esateak adierazi nahi du errealki eta ez ideologikoki, ez zegoela ez itzulpenik ez hizkuntzarik; eta hain zuzen giza hizkuntza edo kultur hizkuntza bat baino ez zenean, ez zela ezta bat ere, hizkuntza edo kultura bezalako gauzak falta zirelako. Antzinakoaren eta gaurkoanen artean nola edo hala parekotasun bat ezarri nabiko bagenu, antzinako grekera ezin konpanatuko litzateke gaurko edozein hizkuntzarekin, baizik, izatez gero, mendebaldeko hizkuntzen multzoarekin konparatu beharko litzateke, zeinaren komunitateaz hitzegiten gorago hasi bait gara, eta analogia hori bi gauzen arteko harreman genetikoaren erabat berdina da, han da, grekera bere egoeran gurean Mendebaldeko bizkuntzen xovii -arekin konparagarria bada, hori, han haren bilakaera den neurrian izango da, aurrerago garatzen ahaleginduko garen bezala.

20. Egia esan, K.a. III mendearekin gauza bat gertatzen da, idatzi barbaroak grekerara itzulita ez egotea bat-batean harrigarria gertatzen dela, jada hizkuntzak eta itzulpena badaudela jakitea guretzat harrigarria izan daitekeen bezala, hain zuzen egoera aldatu dela adierazten digularik honek. Harridura horren lekukotasuna Aristeasen Epistolan aurkitzen dugu, Hirurogeitamanen itzulpenaren aurkezpen antzekoan, aurrerago aipatuko dugunean, non kontatzen bait zaigu nola erregeak, Pentateukoaren grekerazko bertsioa irakurri ondoren hau esaten dion Demetriori: «Hain gai garrantzitsuak dauzkan konposaketa bat edukita, nola ez da ahalegindu orain arte historialari edo poeta bakar bat ere gogoetaren bat egitera?», eta hark erantzuten dio: «Legearen erredazioa gauza sakratua (cwiviiv) eta Jainkoak sortua delako»; eta kontatzen dio nola Teopompo historiagileak (III mendeko lehen hamarkadetan bila) ezin izan zuen lan hori burutu gaisotasun bategatik, eta nola Teodektes tragikoa (garai berean bila, Alejandroren kondizipulua) ahalegin berdinagatik itsutasunarekin zigortua izan zen.

21. Demetriok testu honetan ematen duen esplikazioa, alegia debeku erlijiosoagatik ez zela egin (eta gainera gehitu behar da grekerara ez zela itzuli ez Biblia, ez liburu barbaro bakar batik) gure azterketarako egokia da: azken finean Jainkoak debekatzen bait zuen, jainko hebreoaren zentzuan, han da Historiaren jainkoak bereziki, Historiaren Legeari berari zitzaion menpetasunak, mundu jakin batean mundu horrekin konpatiblea ez zena sortzea galerazita zeukana; aldiz orain, mundu helenistikoan sortarazten zuen, han da, bere zirkunstantzia berezian, gertaera eta zirkustantzia arteko bereizketa -nahiko desegokia- egitearren, hau ikuspegi historizistaren ezaugarria delarik. 22. Beraz, zerbait aldatu da modu erabakiorrean K.a. III mendearen erdialdera aztertzen an garen fenomenoa agertzeko. Aldaketa horrekin lotuta jarri beharrean gaude (baina inolako kausa-efektu loturarik finkatu gabe) grekeraren alorrean gizon barbaro asko eta garrantzitsuak sartzea, han da, grekera ez beste hizkuntza bat ama hizkuntza bezala zeukatenak; sarrera hon zabalik zegoen batez ere IV mendean Isokratesek zehazki aldarrikatu zuenetik griegoa izatea ez zela baldintza natural bat arraza edo jatorriaren araberakoa, baizik itaöEx-ren baitan zegoela, guk kultura deitzen dugunaren antzeko zerbaiten baitan. Horrela, Txipren jaio eta seguraski ama hizkuntza fenizioa zuen Zenon Estoikoari dagokionez, Pohlenz-ek modu egokian nabaritu arazi du baldintza linguistiko horretatik aterako zuela hain zuzen Gramatikarekiko bere interes berezia, nolabait berak sortu bait zuen, hizkuntzaren estruktura eta hitzen funtzioari buruzko estudiora bereziki bideratutako aparteko zientzia bezala.

23. Eta bestetik, printze mazedonioak dauzkagu: Alejandro I Joku Olinpikoetan helenoa bezala onartua izan zenetik, Mazedonia izatez erdi greziarra zela nabariagoa zen, eta orain Filipok bere seme Alejandro (zeinen ama bizkuntza ez bait zen grekera, nabiz eta mazedonioa grekeraren auzokoa izan, baina ez bere dialektotzat jotzeko modukoa, ez bebintzat latina bera izan zitekeena baino gebiago) Pelan hezitzen jartzen du lurralde barbaroan finkatutako Estagira kolonia greziarretik ateratako irakasle batekin, Aristotelesekin hain zuzen, eta litekeena da hau ere haurtzarorik elebiduna izatea.

24. Baina testuinguru honetan elebitasunaz hitzegitea, oraindik finkatu ezin dugun bikoiztasun bat berriro egitea da: Alejandro Handiak edo «Aristotelesek berak» grekera ikasi behar izateak ez du esan nabi munduan, oixourv1 lurrean, sartu zirela besterik, giza hizkuntzan eta kulturarenean sartu zirela, estudio honetan desmontatzen jarraituko dugun beste bikoiztasun bateko hitzegiteko era ez zehatzarekin esanda. Egia da barbaro multzo handia mundu helenoaren barruan sartzeko prozesu horrek eta mundu gizatiar hori ordena desberdineko eremu geografiko batean Alejandroren konkisten bidez hedatzeak derrigorrez ekarri behar duela hizkuntza berdin eta sinplifikatu bat, hizkuntza ofizial bat, xowfelenistikoa, barbaroentzako grekera bat, zeinetara egokitu beharko bait dira epe motzean sustrai zaharreko griegoak ere (Teokriroren XV. idilioko sirakusar emakumeak bezala).

25. Hizkuntza-kulturaren hedapen eta berdintze hori aurre baldintza bat izatea grekera hizkuntzen artean hizkuntza bat izatera pasatu eta itzulpena posible izan zedin, ez da bat-batean azaltzen den gauza, guztiz alderantziz baizik. Prozesu horrek berekin eraman behar du derrigonez bere kontrarioa eta osagarria: Nordenek garai haiei zegokienez bere Agnostos Theós-en esaten zuen moduaren antzera, «garbi ikusi behar da ekialdekoaren helenizazioa gutxienez konpentsaturik dagoela helenikoaren oriental izazioarekinx'; horrela hemen formulatu dezakegu baita griegoaren batasuna barbaroaren dibertsifikazioaren lagunkidea izan behar dela, hurrengo zentzuan hain zuzen: bizkuntza-kultura batez ere bere kanpokaldearentzat eskuragarria egiteak kanpokalde horretan ugaltzeko joera piztuko balu bezala; arte lanekin erreproduzio munduan gertatzen denaz W. Benjaminek zorrozki egin duen azterketan bezala, tinkoa bihurtzen dena, eta beraz profanoarentzat ulergarria dena, bere materiatik bereiztu eta infinitoki biderkatzen da materia ezberdinetan.

26. Mugimendu honek bi forma osagarri eta kontrajarri har ditzake: A) batean, grekera asimilatu duten eta beraz grekerara asimilatuak izan diren barbaroek uste dute grekeraz adierazi ditzaketela beren jatorrizko bizkuntzetan formulatuta zeuden gauzak. Horrela aurkitzen gara Beroso edo Maneton bezalako idazleekin, guregana iritsi denaren arabera, grezierazko liburuetan idatzi zituztenak beren jatorrizko herrien, fenizio edo kaldeoen mito eta ohiturak. Baina hon itzulpena izatetik urruti dago oraindik, eta ez dakigu zenbat hurbilduko ziren hori izatera zenbait eskuliburu praktikoren grekerazko bertsioak, batez ere Magon kartagotanaren nekazaritzakoa, zeini buruz garai honetarako hitzegiten bait zaigu. Eta Cheches (Tzetzes) filologo bizantinoak Plautori egindako ohar batean, Parsons-ek bere The alexandrian library, 109 or. liburu edenean jaso eta komentatuan, esaten zaigun arren nola Ptolomeo Filadelfok Alejandriako biblioteka osatzean «liburuak hen eta hizkuntza guztietakoak ziren, eta erregeak itzuli arazi egiten zituen ahalik eta hobekien zainduz bere hizkuntza propioan interpretan onen bidez», adierazmoldeek beraiek susmatu arazten digute lanaren imaginazio guztia, garai bizantinorako arruntak ziren kontzeptuen bitartez ikusia dagoela, itzuli eta hizkuntzak bezalakoen bidez (ikusi nola grekerari bere hizkuntza propioa deitura bitxia ematen zaion). Baina, hain zuzen urte horietan azaltzen zaigu inolako zalantzarik gabe itzulpenaren fenomenoa, ezagutzen dugun lehen egiazko itzulpenarekin.

27. Lehen itzulpen hori Bibliarena da, edo zehazkiago esanda Pentateukoko liburuena (geroago beste liburuak gehituko zitzaizkienak) Alejandriako komunitateko (garai haietan erbesteko komunitate judurik dizdiratsuena dudarik gabe) Hirurogeitamarrena izenarekin ezagutzen den bertsioa, griego judu talde batek egina. Baina, agian, irakunleak egiazkoa ez dela pentsa dezakeenez (ikuspegi historikotik onargarria ez, alegia) gertakizun hain ben trovato bat, grekerara itzuli zen lehen liburua (eta beraz, besterik gabe lehen itzulpena) juduen liburu bat izatea hain zuzen, historian buruz inolako espekulazionik egin duen susmorik gabeko pertsona batek egindako baieztapena eskaintzen dut, Pauly-Wissowaren Real Enciclopedian LXX-en bertsioari buruzko artikulu ederraren Hutsch-ena hain zuzen: «Denbora historikoan egin den itzulpen ahaleginik zaharrena da», autoreak hemen «denbora historiko» adierazpen bitxiarekin azaltzen duen salbuespenak eduki dezakeen zentzua alde batera utziz.

28. Birurogeitamarren itzuipenaren ezaugarria, bitzaren zentzu modernoan egiazko itzuipena izatea da, hau da, liburu judaikoetako gaiak Greziako obitura linguistiko eta literanioetara egokitzetik edo parafraseatzetik urrutien dagoena; aidiz, bitzez bitzezko itzulpena da, gure artean esan obi den bezala: hebraieraren puntuazio zeinu bakoitzari (esaidi amaiera edo milesio bakoitzari), grekeraren bat dagokio leku berean, eta bitz hebreo bakoitzari (semantema), salbuespen gutxi eta esplikagarri batzutan izan ezik, bitz griego bat. Ez du garrantzi handirik itzulpen bibiikoaren izaera griego berezia aipatzeak; aipatu daiteke zentzu batean grekera semitizatua dela, bitz batzuen balio semantiko eta eraiketa sintaktikoen aukeraketagatik, grekeran anaroagoak izan arren, hebraierazkoak literalkiago adieraziko lituzketelako; edonola, Deissmannek adierazi zuen bezala, arazorik gabe kokatzen da xow helenistikoaren barruan, zeina orohar lengoaia malgua eta barbarismo eta solezismo guztientzat irekiagoa bait zen, jatorri ezberdinekoa eta askotan grekera bigarren bizkuntza bezala zeukaten jende askok erabilia izateak horrelakoa izatera behartzen zuelako. Garrantzitsua da, testua irakurgarria zela nazio helenistikoetako griegoentzat, eta aldi berean testu hebreoko liburuak eta esaldiak egiatan erreproduzitzen zituela.

29. Eta hain zuzen horrelako produktu linguistiko baten agerpena izan zen garai hartakoentzat beraientzat hain berma eta harrigarria gertatu zena, eta miraritzat jo zuten. Horrela, Filonek, geroago (K.o. I mendearen erdialdera) horn buruzko notiziarik interesgarrienak ematen dizkigu, itzulpen horren ekintzari itpo'rSEtv deitzen dio, itzultzen oso zaila den aditzarekin (tpopi'rriç-tik eratorria: profeta) orakuloko ahotsean aldarrikatzea, jainkotasunaren eraginaren pean hitzegitea, San Pablok Korintioei epistoletan erabiltzen duen bera, kristau fededunen bilkura komunitarioetan sortzen zen ahozko manifestazio berezia bebin eta berriz aipatzerakoan; hona hemen Filonen testua (De uita Moisis, II, 7): «Jainkotasunak hartuta bezala (&Bouo-uvteç), ahots inspiratuan aldarrikatzen zuten (7tpoEp1rrDov), ez batzuek batzuk eta besteek besteak, baizik guztiek hitz eta orazio berdinak (óvdpcetc xai p'ij tcs'tc)». Eta aurrerago, testu beraren bi bertsioen parekotasuna goraipatuz, gehitzen du, grekera eta kaldeoa (hebraiera, alegia) ulertzen dituen edonork «Ahizpa hezala, eta are gehiago, bat eta hera bezala antzemango ditu»; eta horrela, konparatzen dituztenak «Harrituta geratzen dira, gizon haiek ez interpreteentzat (pn1vcsç), baizik misterioen (ípoçxvtaç) errebelatzaile eta profetatzat (itpopitaç) joaz».

30. Baina batez ikustarazi nahi dugu itzulpen leial baten agerpenak, testu «berbera» hizkuntza ezberdinetan erreproduzitzeko aukerak alegia, bi adierazpen linguistikoren pean egongo zen gauza berean sinestea zekarrela berarekin, hau da, esanahi abstraitu, bipostasiatu, egindako hat badagoela sinesten dela. Horretarako, ez dago ezer garbiagorik Filonen testu berdineko pasarte han baino, non esaten bait zaigu «Bakar batean bat egin zuten hitz propioek hitz propioekin, helenikoek kaldaikoekin, haiek adierazten edo esaten zituzten (&rIXoDpvoç) ekintzekin erabateko adostasunean». Geroago, Hirurogeitamarren itzulpenaren inguruan gero iraungo zuen ahozko tradizioan, guzti hau leienda batean bilduko zen, alegia hirurogeitamar interpretariak banakako zeldetan itxi zituztela, eta ozenki beraien bertsioak irakur zitzaten kanpora atera zituztenean, letraz letra denak bat zetozela.

31. Horrela sortu zen Hirurogeitamarren inguruan itzulpen posiblearen mitoa, Babelgo dorreko hizkuntz aniztasunaren mito zaharraren mito osagarria eta antitetikoa (juduen honen antzera, kristauek, urte beretsuetan sortua ere, duten Mendekostearenean baino argiagoa). Mito historikoa da, horrela deitu badaiteke, historia abiatzen den une mitikoaren parean: pertsonen arteko komunikazio eza, lengoaia amankomunaren ezintasuna, prozesu historikoaren oinarrian bertan dagoena, amaitzear eta errendizio egoera lortzear dago hizkuntzen arteko itzulpenaren etorrerarekin, hizkuntzen arteko parekotasunarekin, lengoaia unibertsalaren egoeraren lehen argitzearekin, non historia itxiko bait zen, itzuliz eta halere itzuli gabe Babelgo dorrearen aurreko egoerara, egoera paradisiakoa, non hizkuntza bakar bat egonez, ez bait dago ezta hizkuntza batik ere, bitartekotzarik gabeko izpirituaren manifestazio librea baizik.

32. Bien bitartean, K.a. III mendearen bigarren hereneko urte berdinetan hain zuzen, giza historia ikuspegi historizistarekin ikusten jarraitzen dutenak zur eta lur utziko dituen bateratasun harrigarriarekin prozesu berbera garatzen da kontrako zentzuan, nahiz eta oraingoan erlazioa ez gertatu grekeraren (= hizkuntza) eta Ekialdearen artean, baizik grekeraren eta Mendebaldeko Barbariaren artean: B) lurralde barbaro helenizatu berrian galdutako barbaroak, hizkuntzaren (grekera) altxor propioak beste hizkuntza batzutan (barbaroetan) erreproduzitu eta adierazi daitezkeela sinestera iristen dira; nolabait esatearren, grekeraren itzulpena kanporantz eman daitekeela pentsatzera. Halaxe, literatura latinoa hasten da, eta hain zuzen Odisearen itzulpen batekin has¡ ere, Erroman finkatutako Magna Greziako griego bat delarik egilea, Tarentoko Androniko alegia, Italiako hegoaldeko bin griegoengatik Pirrorekin Erromak izandako gerren ondorioz eskiabu egina, eta Erroman egonik Livia familiarekin iaregindakoa, ziur aski bere trebezia musikal, poetiko eta pedagogikoengatik, eta noski, Livio Androniko izenekoa. Berari buruz esaten da latinez konposatu zuela, neskatxa erromatarrek abestu zezaten, ereserki bat, dudarik gabe partenio antzekoa (adibidez, Alcmanena Espartako neskatxentzat, bere zati bat ezagutzen dugularik), eta baita tragedia edo komedia batzuk, seguru jatorrizko grekoetatik itzuliak, Nevio eta Plautok jarraituko zuten konposaketa eta bertsifikazio tradizioan.

33. Baina, batez ere kontserbatzen direnak bere Odusiaren bern eta bertso aipamenak dira, arazorik gabe grekeratik latinerako lehen itzulpentzat jo ditzakegunak, hau da, grekeratik kanporako lehen itzulpentzat, eta aldi berean berezko literatura latinoko lehen testutzat (aro literarioaren aurreko manifestazio folklorikoei buruzko noiz behinkako aipamenak baztertzearren), eta beraz lehen hizkuntzatik independizatutako literatura guztietako lehena. Odusiaren lehen bertsoa iritsi ere egin zaigu, eta Odisearen lehen hexametroko lehen bi herenekin konparatu dezakegu, bizkuntzen arteko korrespondentzia literalaren miran hasberria aztertzeko aukera ematen digun adibiderik onena bezala: Korrespondentzia erabat zahatza lortzeko ahalegina, zeinak adierazten bait du grekerazko hitz bakoitzari hizkuntza berrian dagokiona aurkitzea espero delako fede lañoa, uersutum epitetoaren hautaketan garbi azaltzen da, erro bezala uertere aditzarena bait dauka, hain zuzen grekerazko 'rpe'ltw-aren parekoa, zeinaren erroa jatorrizkoaren ito2i5tpoitov epitetoko bigarren bitzean bait dago; edo insece aditzaren erabileran, Andronikoren garaian jada forma zaharkitua dudarik gabe, evvene itzultzeko, forma arkaizantea ere ordurako lengoaia epiko griegoan. Eta oraindik adierazgarriagoa dena: jainkotasuna hera itzultzeko premiak, Musak, oia, latinaren barruan bizitzen den pareko jainko batean sinistarazi dio zalantzarik gabe, eta han Camena (itxuraz, iturrien jainkosa baten izena, musak ere ziren bezalaxe) aurkitu du, eta Musa homerikoa itzultzeko balio izan du (latinean Musa bitza sartzea, bi belaunaldi geroago Enioren lanetan agertzen den bezala, itzulpenaren praktika ulertzeko moduan bilakaera baten fruitua izango zen).

34. Lehen itzulpen erromano honetaz beste bi gauza azpimarratu behar dira: bata, oraindik ez dela erritmoa literalki itzulgarritzat jo, eta Liviok, bere Odusia, saturnioan, fauno eta olerkarien (vates, uates: bardoak, profetak, kantariak) bertso zaharrean idatzi behar izan du, Neviok dioen bezala, ahalegin ikaragarria eginaz bi zentzutan: hera, griegoa izanik, poesia griegoaren konbentzio erritmikoentzat erabat arraroa den bertsifikazio batera egokitzea, eta bestetik, ez bakarrik poesia landuarentzat, baita literaturarentzat ere, ahozko tradizioa eta tradizio ¡literato eta barbarodun bertso italiko bat egokitzea, latinoen formula sakratu, pregoi eta kontakizun epikoentzat erabilia, dudarik gabe mende batzuk geroago herri zelta eta germanikoen ohitura poetikoetan aurkitzen dugunaren antzekoa. Ikusten da, beraz, lengoaiaren erritmoa hizkuntzaren beraren zati osagarri bezala sentitu dela, eta ondorioz, Libiok has¡ nahi zuen hizkuntza batetik bestera pasatzeko lanean sartua bezala ere, nahiz eta gun nahiko garbi azaldu lengoaiaren erritmoa, alde batetik, hizkuntzaren estruktura eta konbentzioen pean dagoela (horrela, hizkuntza bitxi ulergaitz baten erritmoa, neurri batean antzemateko modukoa da atzerriko entzuleentzat), eta bestetik, tradizio poetiko batek arautua den neurrian, kulturaren zati bat deia, konbentzio linguistikoaren gainetik dagoen konbentzio bat. Aurrerago bakarrik, Eniorekin aldenduko da lenguaiaren erritmoa bizkuntzatik (antzerkiko bertsoak, aurretik latinean naturalizatuak, beste gai bat bait dira), eta hexametro latinoak hasiko dira, baina horrek prozesu osagarria dakar, hizkuntzaren estrukturen aldaketa handi bat bertan sartu diren bertsoen ondorioz, metrika batek berekin daraman kultur zama osoarekin.

35. Eta bestea, seguraski Enoman Odisea itzultzeko erabiltzen den erizpidea testu pedagogikoena dela (Odisea zen, bai, lehen letretako maisuek haurrei irakurtzen eta idazten irakasteko nagusiki erabiltzen zuten testua) eta beraz Odusia, Erromako familia onetako semealabei (Androniko bera, eskolako litterator edo maisu bezala aipatzen da) letrak irakasteko erabiliko zen nagusiki, nahiz eta orain alfabeto erromanoko letrak, abezedarioa irakasteko izan; zeina bestalde, Mendebaldeko alfabeto griegoen piska bat aldatutako barietatea baino ez bait zen (alfabeto griegoen aldaketak ziren baita ere mende batzuk lehenagotik Italia eta Mediterraneoko beste leku batzuetako bizkuntza barbaroetan idazteko sortzen joan zirenak). Hau da, Andronikoren lanarekin, pedagogia da benetan aldatu dena. Historiak Erromaren gain (mundu helenistikoko hizkuntza erdigrekodun beste erresuma marginatu, erdibarbaroen gain bezala) ezartzen zuen presio kontradiktorioa, alde batetik kulturaren armak hartzera behartuz (nabarmenki Alejandrok mundua konkistatzeko erabili zituenak), eta bestetik, harrotasun nazionala zela medio (eta ondorioz griego eroriak, graeculi-ak gutxietsiz) nazio berra batzeko eta sendotzeko beharrezkoa zena, horrelaxe konpondu zen: kultura irauliz: haurrei irakurtzen irakatsiz bai, baina aberriko bizkuntzan irakurtzen irakatsiz. Beraz beste hizkuntza batzutan ikasi daiteke poemak irakurtzen, eta kultura ez dago hizkuntzari lotuta.

36. Mungu griegoak bere inguruko Barbarian sortarazten duen mugimendu hau ahalik eta hobekien ulertzea komeni da: propioa dena bestearenean ugaltzeko prozesua da, Mendebaldeko historia osoaren legea izango bait da. Greziak eremu barbaroak edo Barbaria bere egiten dituen bitartean, griegoen aberastasunen eta asmakizunen jabe egiten da, mundua zabaltzea baino ez da (eta noski, orain ulertu nahi dugun jauziaren prestaketa ebolutiboa izango da); baina Barbariara esportatutako aberastasun horien artean Barbariak aberastasunaren ideia (kultura, jakituria, artea, literatura) bera inportatzen duen unean, une horretatik abstrazio egingarri bat edukiko balitz bezala da, eta hemen ere hau esan izan balitz bezala: «ez dago merkatari griegoen txanponak erabili behanik, guk ere beraiengandik ikasi bait dugu txanpona egiten». Eta horrela, eremu berriak (Enoma, adibidez) eremu helenistikoarengandik independentzia lortzen duen eta bere hizkuntza propioa daukan unea da hain zuzen mundu helenikoa funtsean errepoduzitzen (eta jada jarraitzen ez duen) duena. Freudenjatorrizko hordaren semea bezala, aita asasinatzen duen unean hasten da aita erreproduzitzen bere gorputzean.

37. Horrela, latinoek beren literatur hizkuntzarekiko ardura garatu eta latinez garbizale bihurtzen direnean, beste barbarismoen artean, eta literatur genero ospetsu eta zorrotzen artetik bederen, barbarismo bat gehiago bezala helenismoen erabilera baztertuz, orduan an dira grekera egiaz erreproduzitzen, non bait da (mundu helenistikoan) literaturaren, literatur kritikaren, hizkuntzak berekiko egiten duen erreflexioaren eta honen ondoriozko gramatika eta erretorikako aginduen asmatzailea. Eta mugimendu horren kontraesana, zeinaren arabera griegoa laúnoan erreproduzitzen bait zen, azkenik eta ja modu komikoan azaltzen da Zizeronek Tusculanas-en (I, 1,1) egiten duen aldarrikapen abertzalean, filosofia latinez jartzeko ahalegina justifikatzen duenean: «Bizitzeko modu zuzenari dagozkion arte guztien izateko arrazoia eta horien ikasketa filosofia deitzen duten jakiteko grinan sartuak leudekeenez, uste izan nuen bere eginkizuna estudio han letra latinoekin argitzea zela; ez filosofia letra griegoekin eta irakasle griegoekin eskuratu ezin zitekeelako; baina nik beti pentsatu izan nuelako gureek gauza guztiak beren kabuz modu jakintsuagoan aurkitzen zituztela, edo greziarrengandik jaso ondoren, hobeak bihurtzen zituztela, lantzea merezi zutela ikusi zituzten haiek noski»; bere latinean askoz propioagoa geratzen den harrokeria (cum omnium artium quae ad rectam uiuendi uiam pertinent ratio et disciplina studio sapentiae quae pbilosopbia dicitur contineretur, hoc mibiLatinis litteris inlustrandumputaui, non quia pbilosopbia Graecis et litteris et doctoribus percipi non posset, sed meum semper iudicium fuit omnia nostros aut inuenisse per se sapientius quam Graecos aut accepta ab illisfecisse meliora, quae quidem digna statuissent in quihus elaborarent), zeina, Bickel-ek adierazten zuen bezala, testu platoniko berantiar (Epinomis edo Apéndice a las Leyes, 987 e) baten gisara esana bait dago, non here kontzientziaren baitan sartzen has¡ berra den griegoa, garai helenistikoaren hasieratik gertu, griegoena aldarrikatzen bait du Ekialdeari dagokionez.

38. Alabama: Hirurogeitamarren eta Andronikoren lanekin itzulpena bi zentzuetan posible bihurtzen has¡, eta narrazioak eta poesia eta ideiak, kultur aberastasunak hizkuntza batetik bestera irauli daitezkeela onartu denez gero, ikus dezagun piska bat gebiago bebinikbebin erreproduzioa deitu dugun prozesu horrek dakarrena. Izan ere, hizkuntza iraulketa edo erreproduzioa esaten dugunean, gu geu ere, itzulpena egintzat ematen den munduan bizi garenok, oso erraz erortzen bait gara perspektibazko hutsegite batean, pentsatuz erreproduzitzen denak erreproduzio auneko gauza bera, erreproduzitu ezin dena izaten jarraitzen duela; iraulketa prozesua gauza pasiboa bezala ikusten dugu, eduki baten eta edukitzaile batzuren artean gertatzen den zerbait bezala, iraulketa prozesuak edukia eta edukitzaileak beren izatean eragingo ez balitu bezala. Baina gure pentsatzeko modu oker hau, K.a. III mendean aipatzen dugun itzulpen prozesua posibletzat jo izanaren ondorioa da. Beraz, historiatik ateratzen garelako itxurak egin behar ditugu, gauzen historia beste era batera ulertzeko, alegia, gauzen historiak bizirik irauteko behar duen ideien aurrerakuntzarekiko menpekotasunik gabe.

39. Arazoak, egia esan, planteamendu metafisiko garbi bat ametitzen du: bataren eta zenbakiaren arteko auzia da: zenbakiak osatuta dauden unetik bakarrik jotzen da bata zenbaki bat bezala (multzoaren muina den unitate bezala); orduan jotzen da bata lehena bezala; baina zenbakietako lehenengo hori funtsean kontradiktorioa da: berak inoiz ez bait du izan lehenengoa izaterik; bata, zenbakien aurretik, zenbakietatik kanpo, ez bait da zenbakia, hau da, errealitate ez numeriko batentzat ez bait da ezer. Bere bikoizketan, berarekin kontrajartzean, bian hasten da bata izaten, hor hasten da bere unitate izaera gauzatzen. Baina aldi berean, gauzatze honek berdinaren eta ezberdinaren arazoa dakar: izan ere, bia zenbaki bat izan dadin, zenbakia sortu dadin (eta beraz bata), biak, esan duguna izan behar du: bere bikoizketa, bataren errepikapena (bi sagar egon daitezen, beren ezaugarri bereziari uko egin behar diote eta sagar kontzeptuaren errepikapen hutsak baino ezin dira izan); baina, bi gauza, gauza hera izan daitezen, mundu (historikoki eta metafisikoki hitzeginaz) benetan arraro eta kontradiktorio bat behar da, hain zuzen gure mundua (gizakiona lehenik, esan nahi dut, eta bigarrenik Mendebaldekoa deitu dezakeguna, kontzeptuen errealizazioak bideratua, itzulpenaren errealizazioarekin sortzen dan dena); izan ere, beste edozein mundutan bi gauzak beraien artean hain ezberdinak eta arrotzak izango dira, non ezingo bait dira sekula bi gauza izan (eta beraz, bakoitza ezin izango da gauza bat) edo biak hain egiaz izango dira gauza bera, non ezingo bait dira sekula aldendu gauza beraren bi ale ezberdin bezala, baizik bat haino ez da egongo, eta heraz, ez da egongo bakar batik ere.

40. Hizkuntzen arteko itzulpenaren garaian sortu berra den Grezia/Eríoma bikoiztasuna egoera metafisiko horren adibide ona da; eta dudarik gabe, ez adibide inozente bat, baizik gauza ezberdinak bi eta gauza hera direneko legeak zuzendutako mundu horren bebin betiko oinarria hain zuzen; zeinaren ondoan jarri bait daiteke Judu/fedegabeak bikoiztasuna, kontrako zentzuko itzulpenak sortua; baina hemen batez ere, Grezia/Erroma kontrajartzen dituena aipatzen jarraituko dugu, guretzat gaia garatzeko argiagoa delako. Horrela, une honetan bi hizkuntza daude, latina eta grekera, eta grekera beraz hizkuntza bat izaten hasten da. Baina, zer esan nahi du latina eta grekera bi hizkuntza direla (hemendik aurrera antzinako munduko bi hizkuntzak)? Horrek esan nahiko du, alde batetik, ez direla hizkuntza hera (batetik besterako itzulpena posibiea eta beharrezkoa izan dadin), eta bestetik, bat eta hera direla, nahiz bata nahiz bestea hizkuntza direlako.

41. Beraz, han guretzat egoera zentzugabea bezain ulertzen zaila da: halaxe da, zentzumen libreak eskatu beharko lukeena egiaz ezberdinak edo egiaz gauza bera izatea da. Eta bi bideetako bat hartzen badugu, arrazoi onak dauzkagu latina eta grekera, Erroma eta Grezia bezalaxe beraien artean hain gauza heterogeneoak izanik eta beraz bi gauza izan, eta bikotea osatzea pentsatzea ezinezkoa dela baieztatzeko.

42. Grezia bin eta herri multzo bat da (helenistikaurreko Heladeaz an naiz, Tales eta Sokratesen artekoaz), barne loturaren printzipiorik gabea (unitate politikoak daudenean, bere barne kontraesanak bezala garatzen dira bere barruan), muga derrigorrez zehaztu gabeekin (Greziaren amaieran, bere kontzientziaren garaian, Isokratesek definitu nahi duenean nor den griegoa eta nor ez, Eíc-n oinarritu behar da, hezkuntza eta kultura forman, azken finean griegoa izatearen kontzientzian bertan), eta indefinizio horrexegatik fenomeno bitxi bat da, kontserba ezina, errepika ezina; griegoa izatea gizona izatearekin nahasten da (grekera hitzegitea hitzegite hutsarekin nahasten den bezalaxe) edo ez du ezer esan nahi. Erroma, hasieratik amaierarte, zentrotik hasitako munduaren antolaketa da eta muga zehatzak ditu (bide nagusien sistemak eta Imperioko lime-en trazaduak Erromaren beraren eskeletu osoa eskaintzen digute) eta beraz, unitate ororen eredu bezala osatzen da, lehenik betikotasunerako eta gero errepikapen amaigaberako joera duena; erromatarra izateak titulu juridiko bat esan nahi du, berunezko orri batean inskribitua egon daitekeena, errolda jakin batean sartuta egotea esan nahi duena, eta latina hitzegitea ez zen ezinbestekoa edo erabakiorra, baizik oso komenigarria, eta gutxienez grekera hitzegitea (grekera helenistikoinperiala) nabiko izan zitekeen haren ordez, baita gobernuaren administraziorako ere. Grezia, bere hizkuntza batzen denean desagertzen da; Erroma, alde batetik Ekialdeko eta Mendebaldeko Inperioaren arteko zatiketa linguistikoa sakontzen denean, eta bestetik, latinaren beraren nagusitasuna hizkuntza askotan zatitzen denean. Poesia grekoaren lorealdia (garai helenistikoan) Literaturaren instituzioarekin biltzen da; kultura poetiko erromatarra Literaturaren barman jaiotzen da, eta Enoma hera bil arte inoiz gehiago ez da berriz literatura izango. Beno, zertarako luzatu zerrenda?: begiak zenbat eta gebiago paratu ekintzetan, orduan eta handiagoa da harridura, denbora guztian latinaz eta grekeraz eta Greziaz eta Erromaz nolabait parekatu daitezkeen bi gauzataz bezala hitzegin delako; eta ez da aurkitzen izen bat biak gauza beraren bi kasu zehatz bezala bilduko lituzkeenik, ez hen, ez nazio, ez gizarte, ezta kultura edo beste hitz batek ere ezin bait du balio aldi berean Erromaren eta Greziaren kasuetarako.

43. Baina era berean, beste alternatiba hartzen badugu (ikus 41. puntua), latina eta grekera literalki hizkuntza bera eta Grezia eta Erroma literalki gauza bera direla frogatzen diguten arrazoi oso onak aurkitzen ditugu (hau da, ez gauza beraren elementuak bezala, baizik hera eta bakarra bezala, espazioan edo denboran ere banatu gabeak), eta seguraski, horrelako bikoiztasun bati arrazoia emateko zailtasuna, aldentzeko eta bi gauza bezala jotzeko arrazoi bakar batik ez egotean dago.

44. Horrela, zein litzateke bikoiztasun horren forma?: esistitzen al du Erromak Greziaren garai berean alor ezberdinetan?, aldiz, Erromak Greziari jarraitzen al dio alor berdinean?; edo gutxienez bikoiztasun forma ez hain perfektoarekin, Grezia Erromaren barruan al dago?; edo, Erroma Greziaren barman? Ez da horrelako ezer gertatzen: Erroma deitzen dugun fenomenu berra hain zuzen Grezia deitzen dugunaren agerpen bereziarekin batera bizi da, Erroma ez bait da oraindik Erroma eta Grezia ez da jada Grezia; denboran Greziari jarraituko Zion Erromari dagokion mundua ez da erreala, jarraipen horrek ordenu ezberdin bateko beste mundu baten sorrera esan nahi duelako hain zuzen; eta azken finean, Grezia Erromaren barruan bakarrik egon zitekeen elikagaiak gorputz baten zati diren era berean: gorputzari asimilaturik eta beren izate propioa galduta; eta Erroma Greziaren barruan bakarrik egon zitekeen Laberintoa Dedaloaren, bere sortzailearen barruan dagoen eran: izatea erabat aristoteliko eta elukubratorioaren erara, alegia.

45. Baina bikoiztasunaren arazoak konponbide zailagoa edukiko luke bi gauza erabat independienteak eta urrutiratuak, inolako puntu amankomunik gabeak direla esango bagenu, ustegabean bakarrik biltzen duela pentsamendua bik bezala, urdaiaren eta abiaduraren gisara. Aldiz, 44. puntuko gogoetek adierazten digute Grezia eta Erroma erabat elkartezinak direla beste edozein erreferentzja sistema espazial edo denborazko edo jerarkikoari dagokionez. Alabama, Fonologiako arauek erakusten digutenez, ustezko bi fonema, ustez bi, elkartezinak direnean testuinguru fonemiko guztietan, elkartezintasunaren bi zentzuetan (bat azaltzen den lekuan bestea ezin dela azaldu; eta bata bestearen ondoan ezin direla azaldu), besterik gabe biak bat bakarra eta fonema bera direla esaten da.

46. Erroma Grezia da eta Grezia Erroma da. Hau da, Erromak bereizgarri eta jatorrizko mailan daukan oro Greziarena da (literatura latinoak grekoaren parean duen originaltasunaren defendatzailearen sumatu gabeko kontraesanak irribarrea sortarazten du, okzidentalizazioaren ondorioz sortutako Txinako Errepublika Komunistako ordezkariak, Mendebaldeko paperezko tigreen parean bere orientalizazioa aldarrikatzeak irribarrea eragingo lukeen bezala), eta aldi berean, Greziak ez daukan izate historiko eta erreala Erroma izatetik datorkiona baino ez da: halaxe da, Grezia Erroma izan ez balitz, ez litzateke egongo ezta Grezia kontzepturik ere, ez litzateke egongo ezta mundurik ere, Grezia txertatzeko mundu historikorik; eta gure munduko errealitate forma bakarra errealitate historikoa denez, Grezia mundutik kanpo legoke eta Greziak ez luke ezta esistitu ere egingo.

47. Badakit, edonola, ohitura mentalek, beren osakera antitetikoarekin, Grezia/Enoma bezalako bikoiztasun hain onartua gainditzea onartezina egiten digutela, eta biak bat bakarra bezala imaginatzea ia erabat ezinezkoa. Batez ere hizkuntz bikoiztasuna da, latina/grekera, laburketa oztopatzen duena. Pentsa, bestela, (behin, hain joera larrian, hipotesi kontrafaktualera jotzearren) horrelako ezerk esistitu izan ez balu: erromatarrek, ordurarte mundu guztiak egin izan zuen bezala, Gizartean edo Zibilizazioan sartzen ziren neurrian, behingoz grekera ikasi izan balute, beren jatorrizko hizkuntzak eta hizkuntza barbaroak ahazteraino; pentsa ez zela itzulpenik egiten ezta ahaleginik ere, beraz literatura beni bat hasten zela: mon ez zitzaion burutik pasatuko horrelako bikoiztasunik finkatzea (ion pasatzen cz zitzaion bezala mundu helenistikoaren antzinako Heladearen parean bikoiztasun bat hezala planteatzea; eta helenistiko bitza bera sortu berra da, orain mende bat eskas), baizik, agian, Inperio grekeradunean zehar oxourvi edo giza lur bakar batetaz hitzegiten jarraituko zen, Barbariaren kanpoko eremuari kontrajarria bezala.

48. Baina, aldi berean, nola uler daiteke hizkuntz bikoiztasun hori, itzulpen prozesuaren bidez (jarraipena erreproduzio bilakatzen duena) Grezia/Erroma bikoiztasunari itxuraz eusten diona?: latina eta grekera zein zentzutan dira bi hizkuntza ezberdin? Hemen antzeko gauza aurkitzen dugu. Latinak, lengoaia barbaro eta erdigizatiar bezala grekera ¡aso ez duen neurrian, berez giza hizkuntza deitzen denetik hain aparte dago, non berarekin inolaz ere ezin bait da bikotea osatu eta bi izatera iritsi; eta grekera jaso duen neurrian, latina grekera hera dela esatea da egokia, grekera modemoa antzinako grekera dela esateko baino askoz arrazoi gehiago leudeke: Barron eta beste filologo latino batzuk ez al zuten latina dialekto eolio antzeko bat bezala identifikatu nahi? Eta hain zuzen, latina kultur hizkuntza bihurtuta, horrelako gauza batek behar dituen egokitzapen semantiko eta sintaktiko guztiekin, grekera Mendebaldera hedatu den forma baino ez litzateke, eta latinaren formapeko grekera izango litzateke Europako hizkuntzen egungo xow-aren oinarria (ikus 8. puntua).

49. Ongi egongo da ibilalditxo baten bidez bikoiztasunak Inperioan zehar nola finkatu eta iraun zuen gogoratzea. Errepublika garaian, itzulpena eta latinezko literatura baten esistentzia finkatu ondoren (ez borrokarik gabe: Erromako analistek, aristokraziako pertsonek, beren urtekariak grekeraz idazten zituzten -Silak ere bere oroitzapenak hizkuntza horretan idatzi zituen- eta graeculi-en menpekotasun horren kontra Katon Zaharra altxatu beharko da) egoerak zalantzekin eta zehaztasunik gabe irauten du: noski, ez da ahaleginik egiten jaiotzen an den Inperioaren ekialdean latinak grekera ordezkatu dezan, ezta Erroman bertan ere, esklabu gehienek grekera hitzegiten dute eta gizarteko goi mailakoek gero eta gehiago onartzen dute elebitasunaren erabilera, baita tonu oneko elkarrizketetarako ere; eta literaturak bere aldetik, belaunaldiz belaunaldi piskanakako helenizazio bidea jarraitzen du, semantemak, partikulak, arau sintaktikoak eta izenak gero eta zehazkiago egokituz (jainko latinoen izenak dagozkien grekerazkoen itzulpena haino ez dira jada, eta itzulpena egiterik egon ez denean, transkripzioa egiten da: Camemae deituak Musae dira).

50. Errepublikaren amaieran eta Augustoren urteetan kontzientzia erromatarrak bikoiztasunaren aurrean daukan jarrera ikustea interesgarria da kasu honetarako: izan ere, alde batetik badirudi Erromaren kontzepzio paralelo bat nahi dela Greziaren parean (horrela gertatzen da, maila batean Barronekin edo Tito Libioren pasarte famatu batekin, griegoen antzerkiaren kalkoa den erromatarren antzerkiaren hasieren historia bat egin nahian), eta aldiz, beste aldetik badirudi nahiago deia Greziaren jarraipen hutsa den Erromaren ikuspegia (horrela Pisonei Epistolan, dramaren bertako hastapen traketsak, genero poetiko bezala beraietan irakurketaren bidez antzerki griegoa sartzen denean bakarrik garatzen dira). Eta gainera, oso bitxia da, zehaztasun gabezia hori hasierako entsegu batzurekin nahasten da, eta horien notiziaren bat iritsi zaigu, kultura eta literatura erromatarrei, beren barnean, garai helenistikoak greziarrentzat garatu zituen loraldi eta gainbehera eskemak aplikatuz; Barron eta critici edo Errepublikaren amaierako filologo latinoen ideia kontrajarriz, horiek pentsatzen bait zuten Piauto-Enioren belaunaidietatik Terentzio-Acciorenganaino (K.a. II mendearen hasieratik erdirarte) apex-a lortu zela, Augustoren garaiko ideologia progresistarekin, batez ere Horaziok garatua, baina lehenagotik jada Zizeronen Brutusak, zeinaren arabera literatura errepublikano guztia saio traketsak baino ez ziren, Zizeronen eta Horazio beraren produzioetan fruitu heidu eta kontsumatuak bezaia gailurra lortzen zutenak.

51. Gorago aipatu dugun eran, bien bitartean latina nola grekera bihurtzen dihoan ideia bat egitea ere komeni da. Badaude hizkuntzaren zenbait atal edo hobeki esanda zenbait geruza kanpotikako aldaketa (hau da, gizartearen, historiaren, kulturaren eraginaren bidez) oso modu zailean jaso dezaketenak, hala nola prozedura morfo-sintaktikoak (bitzetan funtzio sintaktikoa edo hitzen arteko erlazioa adierazteko prozedurak), fonemen errepertorioa eta honen sistema mailako antolaketa, eta azkenik, funtsezkoak diren eta erabilera oso zabala duten multzo txiki bat (delktikoak, zenbaki izenak, ekintza eta funtsezko estatuen edo giza antolaketaren zatirik garrantzitsuenen puntuen izenak). Aldiz, beste alor batzuek kanpoko aldaketa errazago jaso dezakete, hala nola, hiztegiak orokorrean, eraiketa sintaktikorik konplexueneko prozedurek (batez ere, esaldi bakar batean predikuak laburtzekoek: menpekotasuna, azpipredikua), esaldiaren balio erlatiboa eta esaldi jarraituen harremana zehazten duten elementuek, esaldiaren ejekuzio erritmikoaren entonazio, tenpusa eta moduaren ohitura erdigramatikalizatuen inguruan bait daude. Hizkuntzak hiztunekin daukan harremanari dagokionez, inkonzienteenak lehen sektoreak direla esan dezakegu (edo hobe: subkonzienteenak), eta bigarrenak azalekoenak eta kontzientziari gehien lotuta daudenak.

52. Horrela bada, garbi dago latinak hizkuntza ezberdina izaten jarraitzen duela lehen motako elementuak kontserbatzen dituelako, eta aldiz, hizkuntza bera izatera insten da (grekera, alegia) mailegu zuzenaren bidez bigarren motako elementuak piskanaka hartzen dituen neurrian, edo -modu arruntago eta eraginkorragoan- aurretik zeuden hitz edo ohitura gramatikalak erabilera semantiko edo sintaktiko berrietara egokituz. Baina aldi berean beste gauza bat ere aintzat hartu behar da: eraginik jaso ezin duen alorra da neutroena -esan dezagun- bizitzarekiko harremanei dagokienez, herrien aldaketen, heziketa, teknika eta modaren, kultur transmisioaren arazoei dagokienez (dena hasten da, bai, egiturarik sakonenak osatu baino lehen konziente izaten); eta aldiz, alorrik azalekoena eta mugikorrena, kultura, inkorporatua, aldi berean osatzailea eta erreformatzailea duena dela hain zuzen; eta alderantziz, errealki gainegitura izaera edukiz, gizartearen izatea modu zuzenago eta indartsuagoan eragiten duen hizkuntzaren zatia da. Beraz, latinak latina izaten jarraitzen du gizartearentzat geldiena, esanabirik txikikoena den gauzetan (eta hizkuntzaren mailarik bereziena da hizkuntza guztientzat unibertsalena dena), eta aldiz, egiaz grekera bihurtzen da eta grekera zabaltzen eta jarraitzen du gizartean aktiboena den gauza guztietan. Eta aurreko oharpenen egia ukaezina dela diot, ongi begiratuta, segurask¡ tautologia bat delako.

53. Baina, hizkuntzen arteko itxurazko bikoiztasunak jarraitzen du, eta horrek ondorio handiak izango ditu Inperioarentzat eta Bistoriarentzat orohar. Pertsonen ikuspegitik, Mendebaldean K.a. I mendetik K.o. II menderarte nagusitzen zen elebitasuna; Ekialdean berriz (Egipton, adibidez, papiroek adierazten duten eran), latina oso bakanka sartzen zen administrazioan, destakamentu militarretan. Horrela, grekerak herentzia literarioaren bidez eta xovr helenistikoarekin zuen harremanagatik piskanaka latina osatzen zuen bitartean, latinak Ekialdeko hizkuntza mailegu batzurekin zipriztintzen zuen (bereziki ugariak II mendetik 111-aren hasierara, eta gero V eta VI-can, F. Viscidik erakutsi zuen bezala, I prestiti latini nel greco antico e bizantino, Padua, 1944). Bikoiztasuna bertan dagoelarik, Bizkuntzaren erabileraren (praktika edo kultura) ikuspegitik zenbat eta alperrikakoagoa, orduan eta erabilganiagoa helburu etiko edo politikoetarako, hizkuntza bat edo bestea hitzegitea zerbaiten bereizgarri bihurtzen zelako, bi munduko hizkuntzen arteko borrokaz hitzegiteko arrazoiak ere badaude, Z. Zilliacus-ek Zum Kampf der Weltsprachen im Ostrómischen Reich, Helsingfor, 1938 liburuan egin zuen bezala.

54. Azaleko elebitasunak Inperioan ezartzen zuen tentsioa amaitzeko ahaleginak behin eta berriz errepikatuaren. K.o. II mendearen lehen herenean eman zen Inperio osoa grekera formako grekerara makurtzeko pausorik aurreratuena; eta harrigarria dena, orduan beraien artean ondo banatuta zeuden gizarteko bi alor juntatu ziren horretan: alde batetik zirkulu eskolatu eta gubernamentalak, Adriano enperadorea eta bere kortea, Fronton, prezeptorea eta letra gizon eraginkorra, eta baita Marko Aurelio ere, bere oroitzapenak grekeraz idatzi zituena, idatzi intimista edo aitorpenetatik zaharrenen artean aurkitzen dena (gizabanakotasunak grekeraz hitzegiteko joera edukitzeak zintzoki islatzen du unibertsalaren joera); eta bestetik, kristau komunitateak, Mendebaldean gero eta ugariagoak zirenak, baina batez ere Urbean eta birietan, non liturgia, prediku, baina haita anaiarteko otordu eta profezietako (ikus 29. puntua) elkarrizketetan ere, denhora luzez grekera erabiliko bait zen orokorrean; grekeraz idatzi zuen San Pablok bai Efesora eta baita Erromara ere, eta hain zuzen orain testu biblikoen itzulpenak latinez egiten hasten direnean, itzulpenik zaharrenen bizkuntzan gauza askok pentsarazten digute gebienetan ama bizkuntza grekera zuten jendeek idatzi zituztela. Mendebaldeko lurren konkista izango zen kristautasuna here jatorrizko bizkuntzari uko egitera eramango zuena.

55. Nonalahi, lehen zentzu horretan tentsioa hausteko ahaleginaren porrotak, kontrako zentzuan gainditzeko ahaleginera eraman zuen: hori errepresentatzen du Konstantino enperadoreak; biriburua Konstantinoplara aldatzea, azaletik oker ulertu daiteke; baina hain zuzen va 'Pthjii, Erroma Berna bezala berniz bataiatu nahi izanak (Eneasen mitoan antzinean izendatuari zegokionez horrela gutxi gorabehera egoera inbertituz, non Erroma Troja Berra bait zen), argi erakusten du Ekialdean sartu nahi zela erromatasunaren zentrua. Enperadoreak beti latinez hitzegin zuen, latinez idatzi zuen, eta bere eliz gurasoek latinez hitzegin behar izan zuten Nizean. Han gertatu da (eta hemen ez naiz sartuko gertatutako gauzen elkar erlazioa aztertzera): kristautasuna Inperioarekin identifikatzen den aldi berean, Inperio Kristaua latinarekin identifikatu da, eta beraz grekera galbidean dagoen fedegabetasun kondenatuarekin; hainbesteraino, non adibidez Zonaras bistorialariak, Juliano Apostataz hitzegitean, honela hitzegingo bait du: «Enperadore bihurtuta... berehala helenismorik zorrotzera lerratu zen» ( X1vo!ióv), fedegabetasunera esan nahi du, noski. Horrela, piska bat geroago, San Agustinek Marko Aureliok egindakoaren kontra, latinez idatzi beharko ditu bere aitorpenak, erretorika intimistaren funtzioez betetako latin batean, Apuleio nobelagilearena helenismoz betetzen zen bezala.

56. Munduaren bi erdiak erremedionik gabe aldenduta, bakoitzak bere hizkuntza duela, Bizantzioko jendeak Kulturaren jabe sentitzeko joerara itzuliko dira oraindik, hain zuzen grekeraren kontserbatzaile diren neurrian, eta beraz Mendebaldeko latin-hiztunak (ordurako Mendebaldean hitzegiten zena latina deitu badaiteke) barbarotzat jotzera (bederatzi mende atzerago izan ziren bezala, Plautok Komedia Berria barbaroz itzultzen zuenean bezala). Eta Mendebaldekoen erreakzioa oso ondo adierazten da ondorengo testuan, Nikolas I aitasainduak Migel III enperadoreari bidalitako idatzian: «Baina, tira, hizkuntza barbaroa deitzen badiozu ulentzen ez duzulako, zuen buruak erromatarren enperadoretzat edukitzea, eta aldiz, hizkuntza erromanoa ez jakitea barregarria da... Ez ezazue jarraitu beraz zuen buruak enperadore erromatartzat edukitzen» (guzti hori latin penagarri batean, lehen berpizkundearen -berpizkunde karolingioaren- aurreko eskola-krisirik latzenekoan: lam uero si ideo linguam barbaricam dicitis, quoniam illam non intelligitis, uos considerate quia ridiculum est nos appellari Romanorum imperatores et tamen linguam non nosse Romanam... Quiescite igitur nos nuncupare Romanos imperatores). Testuak, berriro, ongi islatzen du Erromaren (patu inperialaren) eta latinaren (Kultura itzuliaren) arteko identifikazioa; eta bestalde, nola barbarie nozioa erlatibizatzen duen formula aurkitu behar izan duen premia politiko horrek: «hizkuntza barbaroa deitzen duzu ulertzen ez duzulako»; erlatibizazio hon da hain zuzen hizkuntzen arteko itzulpen nozioa finkatzearen fruitua.

57. Azkenik, Ekialdeko Inperioa arabeen eta turkoen eskuetan erortzeari esker, nagusiki latinaren bidez eta Mendebaldean zehar, hau da, bere itzulpenaren bitartez, Kulturak (oraindik Mendebaldekoa deitzen dugun gizatasun modu berezia) trasmititzen eta hedatzen jarraituko du; horrek ez du, hala ere, erabat baztertzen Mendebaldeko alor orientaletan forma griegoaren pean (Elizaren bidez) egiten den trasmisio guztiaren garrantzia; halere ikusi behar da zer nolako sare eklesiastiko eta griego mehearen gainean berregin den Kultura Errusia bezalako herrialdeetan, batez ere aportazio latinoak, itzuliak, sartuz; eta honela, horretan eta ondorengo beste kasu batzutan (Grezia modemoarenean, adibidez) oinarri griego eskasa izan da, oinarri bereziki barbaroek (adibidez, arabeak, binduak, txinoak) jokatu duten paperaren antzera, Kultura bakarra, forma latin edo itzuhan griegoa zena, asimilatzeko sare bezala jokatu duena. Ez da ahaztu behar Berpizkunde italianoaren bigarren fasean, griego zaharra berriz ikastearekin, Kulturaren elebitasun kontzientzia hedatzen dela berriro Europan zehar, kultuaren izendapenak doctus utrius que linguae, bi hizkuntzetan hezia forma hartu dezakeelarik (kontzepzio elebiduna, hebraiera ere sartu nahi zuen bestearekin nolabaiteko lebian sartzen dena, zeinaren oroitzapena bait da Kolegio Birueleduna gure Unibertsitatean). Baina erabilera praktikoan, egiaz ez zen kultur hizkuntza bat baino gehiago egon, alegia, ertaroko latina, latin modernoa, arrakasta eta iraupena izango zuen grekeraren forma bakarra.

58. Aurreko excursusak, bizkorra izan den arren, espero dut itzulpenak planteatzen zigun bikoiztasun arazoaren planteamendu metafisikoa bere itxura historikoan zehazten lagunduko zuela; hau da, Erroma, edo Grezia ez den beste gauza bat, edo gauza bera dela (latina edo grekera ez den beste hizkuntza bat edo hizkuntza bera dela) baieztatzea ezinezkoa dela. Beraz, kasuari ezarri lekiokeen baieztapen mota bakarra kontradiktorioa da: gauza bera dela eta ez dela. Itzulpena posible den momentutik, egoera bereizten duena kontraesan horren errealitatea da hain zuzen. Biaren jaiotza bataren erreproduzioan datza, batuketatik ateratzen den bataren bikoitz horrek bata izaten jarraitzen du eta aldi berean bat ezberdin bat da (adibide gisara, zatiketaren bidez erreproduzitzen den amebaren izaera-iraupenaren auzia jartzen dut). Abstrakzio hori egiten bada, ordea, diruaren formarik oinarrizkoenak azaltzen diren unetik ziurtatuta dagoena (bai, abelburu bat, aldi berean abelburu bera eta beste abelbum bat den momentutik bakarrik izan daiteke dirua), Gizartean beste intimazio maila hat lortzen du, itzulpen fenomenoaren bidez, unitate sozial eta linguistiko propioak entitate bezala hartuz egiten denean.

59. Alabama, gogora dezagun biaren sorrerak batarentzat berarentzat beste ondorio hau ere baduela: hemendik aurrera bata zenbaki bat ere badela; edo beste era hatera esanda: bia sortzen den unetik, ez dela bia sortzen den bakarra, baizik zenbakien serie guztia sortzen dela; behin egin ahal izan denak (bakarraren errepikapena), fenomenoaren izaera beragatik, behin eta berriz egin daitekeela pentsa arazten du; zerbaiten ugalketak ugalketa ere ugaltzen du; eta hasten den prozesua amaierarik gabe errepikatu daiteke. Horregatik, Andronikoren Odusia rekin bigarren literatura batetaz (bakarra zen lehenengoarekin: helenistikoarekin hatera, edo hobeki esan, poesia griegoaren literaturizazioarekin) hitzegiten hasi den unetik, beste literatura bat gehiago eta amaierarik gabeko literatura kopurua egon daiteke; horrela sortuko da literatura arabea, eta ja aldi berean Europako literatura nazionalak hasiko dira (bizkuntza latinoetan edo ez, eta horrela atzera begiratuz, hitzaren zentzu propioan (Mendebaldekoan) literaturatzat joko dira baita, indioa, txinoa edo egipzioa bezalako testu bitxi edo aurreliterario sortak ere. Eta latina itzultzeko gai egin den, Kulturaren hizkuntza bilakatu den era berean, Kulturak milaka hizkuntza edukitzeko ahalmena izango du; eta guztiek, nosk¡, hemen lehen aldirako aipatu dugun prozesu bera errepikatuko dute: denak griegoa izango dira (beren forma, itzuli, mendebalizatu, latinoaren bidez) eta aldi berean griegoa bera ez dela esanaz jarraituko dute.

60. Baina puntu honetan geratu beharrean gaude prozesuaren planteamendu guztia beste begi batzurekin errepasatzeko: aurreko ataletan zehar (49-57. puntuak), arazoaren azalpen historikoa egin beharrak, hizkuntza historizistaren miseria eta menpekotasunak behartuta, sartuta gauden prozesuak berak eta estudio honetan aztertu nahi dugunak baldintzatutako hitzak erabiltzera eraman gaitu: zehazki, hizkuntzaz eta Kulturaz (eta hizkuntzez eta kulturez) bi errealitate independientetaz bezala hitzegin behar izan dugu. Bi errealitate dira, bai, gauden mundu honetan, eta ohizko ideologiak eta ideologia iraun arazleak ezin ditu beste era batera tratatu: ideologia hori da errealitate egiten dituena, errealitatearen forma desdoblatu hori ideologien operazioaren euskarria den era berean. Baina azterketak hain zuzen, Izateak daukan eta ezkutatzen duen bilakaera izaera deskrubritu nahi du (kontrako momentu dialektikoan, Izateak irauteko egiten duen aldaketa eta mugimenduaren tranpa salatzen duen era berean), eta horrela, kasu honetan itzulpen fenomenoaren agerpenari heldu eta itaunketa egitearekin lortu nahi duena, hizkuntza eta Kultura bi nola izan daitezkeen (bi nola bihurtu daitezkeen) deskubritzea da, itzulpenik gabe bat baino ezin liratekeelako izan (eta beraz, ezta bat ere); itzulpena bizkuntza batetik besterako kultur egiteen iraulketa bezala interpretatzen jarraitu ordez, itzulpenean ikusi nabiko du kulturaren eta hizkuntzaren sorrera momentua.

61. Nolanahi, adierazgarria da gure artean Kultura kontzeptuaz dagoen zehaztasun eza. Gogoratzen dut oraindik, orain bi edo hiru hamarkada burgesiaren esparru kultuak nola astintzen ziren kontzeptuan bi maila bereizteko démêlé biolento batean, kultura eta zibilizazio bitzei adibidez bi esanabi zehatz emateko ahaleginean; hain zorigaitzekoa izan zen, non ja kontrako zentzuko atribuzioak ere eman bait zizkieten, eta ondorioz nahaspila askoz handiagoa izan zen. Eta arrazoi guztiarekin: estruktura sozialen esan dezagun aspektu ekonomiko eta ideologikoa beraien artean loturik bait daude, sistemara makurtzen den edozein teorifikaziok, nabi ezta ere, ezin duelarik inplikazioei fideltasuna gordetzen jarraitu; eta bide marxistaren analisiak berak ere, oinarri eta supraestrukturaren arteko elkarerlazioa aztertzerakoan, bien arteko bikoiztasuna era tradizionalean hartuta, beraien artean erlazio tradizionalak, kausalistak finkatzen ditu. Beraz, hon ikusita, ez dugu hemen kontzeptuaren bereizketa hon oraingoz sartuko, eta horrela, Kulturak nekazaritza eta beste teknika batzuk bezala, musika edo historia, edo supraestruktura/oinarria oposizioan sartzeko zailak diren ekintzak, hala nola tan araudiak eta prezepto erretorikoak, izen propioen erabilera, moda eta erakunde erotikoak eta eraikuntza edo sukaldaritzako arteak jasotzen ditu. Kultura kontzeptua Bizitza kontzeptuarekin edo bizimoduekin identifikatzen dela esan daiteke, bizitza bitzari 'izakien funtzio historikoaren prozesua'-ren bere esanahi errealista estua ez den beste esanahiei uko egiten zaien unetik.

62. Beraz: hemen, Kultura hitzak, gizadia orohar hartzen du, munduan aldi berean kultura ezberdinak dituela, eta aldi berean kultura bakar bat dagoeta esaten da, griegoa edo Mendebaldekoa, edo besterik gabe gurea deitzen duguna. Gainera, gaur egun kultura txino, inka edo papuaz bitzegiten badugu, hon anal ogiagatik egiten dela gebitzen dugu, eta operazio analogiko hon Kultura zentzu estuan hartzearen ondorioa deja; baina aldi berean, Kultura Kultur bezala finkatze hori, aldi berean bere erreproduzioa dela esaten dugu (edo beste bitz batzutan esanda, Grezia ez dela Grezia Erroma den unetik baino). Beraz esan daiteke, kultura (eta kultur ekintzak, adibidez literatura) konszientzia egoerara, kultura kontzeptura igotzea kulturaren agerpenarekin nahasten ari garela. Eta horixe da hain zuzen: pentsa arazi nabi dugu, azaltzen zaigun objezio hori, kultura kontzeptuaren kultura hitza, bere agerpena dena) eta kulturaren beraren edo errealaren arteko bereizketan oinarritua, Kultura zentzu estuan finkatuta eta nagusi den munduaren objezio (eta bereizketa) berezia dela; objezio eta bereizketa horiek, Kultura, bere erreproduzioagatik, bizkuntzatik bizkuntzarako itzulgarritasunagatik, erreal bilakatu den unetik bakarrik gerta daitezkeela.

63. Era berean esaten dugu Kulturaren agerpen hori bizkuntzaren agerpenarekin bat datorrela: hasieran Hizkuntza bakarrik dagoela (barbarieari kontrajarriz); beste batera itzultzen denean bakarrik bihurtzen dela bizkuntza bat; eta bizkuntzak eta horiekin hizkuntza kontzeptua (hizkuntza ezberdinei ezarri lekiekeen izen arrunta bezala) sortzearekin batera sortzen dela hizkuntza kontzeptua Kulturari kontrajarrita bezala. Beraz, grekera oraindik ez dela bizkuntza bat, jada duela urte asko Lexis aldizkarian (urte asko irauteko kultur industriaren korronteetan gaizkiegi kokatua) J. Lohmann ek argitaratutako entseguetan nabiko argi sentitu eta adierazitako gauza nabana. da, eta horien irakurketa gomendatzen diet nere irakurleei; eta horrela dio pasarte honetan: «Agian, grekera hizkuntza bezala hartzen ez denean, eta gure bizkuntzetara egindako itzulpen orok, grekeraz pentsatutakoa derrigorrez faltsifikatzea dakarrela ikusten denean has¡ ahalko gara grekera ulertzen... Grekera, bere errealitate osoan hartuaz, ez da guretzat bizkuntza frantsesa edo ingelesa bezalako hizkuntza hat, pentsatzeko forma hat (Denkform) baizik; agian hobe oraindik, bizitzeko forma bat (Lebensform), zeinen ezaugarria bait da lehen-lehenik, gure ikuspegitik begiratuta, pentsamendua modurik intimo eta berehalakoenean mintzamenean kokatuta egotea (das unmittelbare, innigste Eingebettetsein des Denkens in die Rede), logosean, (edo baita dialogoetan)» (Lexis, III). Eta horrela, Erromaren operazioa «pentsatu, izan eta hitzegin» batasunaren zatiketa bezala deskribatzen da, hori dela eta «Ratio = logos ken ojatio» formula emanaz. Baina gauza ez da grekera edo griegoa ulertzea, baizik orohar hizkuntza (eta kultura) ulertzeko dauden nioduak eta griegoaren erreproduzioan finkatu direnak salatzea.

64. Kontzientzia maila beni baten gorakadan aipatu nabi den une baten aurreko egoera izendatzeko Bistoriaurrea bitza erabili denez (honela, tradizionalki, idazketaren unerako; horrela, Marxengan, klase proletarioak klase kontzientzia hartzen duen momenturako), honi dagokionez, honela hitzegiteko aukera hartzen dugu: badago kultur bistoriaune egoera bat non hizkuntzak gauzez hitzegiten eta gauzen gainean eragiten bait du, baina aldi berean, bizkuntzaren operazioaren produktuak ez dira bihurtu bitzegin daitezkeen gauza (edo zehazkiago, ez dira oraindik garatu automatikoki gauza bihurtzeko mekanismoak). Zeruaz eta pasioez legeak daude, meditazioak daude, sorginkeriak eta konjuroak esaten dira, abestiak eta antzerkia egiten, arbasokoen balentriak kontatzen, hormetan edo ontzietan bizitzako eskenak margotzen, eta noski, etxeak, ontziak eta zigoinalak eraikitzen dira, jainkoen irudiak eta aldareak, goldeak eta labanak eta orratzak eta lepokoak (beste leku batean azalduko da nola sartzen diren azken teknika horiek lengoaiaren operazioan); baina hain hemenka bizkuntzaren gauzen gaineko iharduerak produktu honetako batzuk gauza bihurtzen ditu (gauza bihurtzearen lehen agerpena, seguraski, tresna izenen kategoria baten agerpenean, suma dezakegu, bizkuntza indoeuropeoetako -trom erroaren kasuan bezala), eta baita golde batek ere, goldatzen ez duen unean, ez dauka inolako esistentziarik; eta noski, oso nekez bakarrik agertzen dira ontzi, eraikin, bitxi, abesti edo lege motako sustantibo nabiko abstraktoak, buztingintza, eraikuntza, zilargintza, abesti edo menpekotasunaren produktuak gauza bihurtuta daudela, hau da, iharduten duten gauza izatetik diren gauzen erreinura pasatu direla frogatzen dutenak. Eta noski, urruti dago kontatu, bitzegin, meditatu aditzek kontakizun, elkarrizketa, meditazio bezalako sustantiboak garatu dituzten eguna, zeintzuren sorrerarekin esan bait dezakegu hizkuntzaren produktuak automatikoki gauza, hizkuntzaren objetu bihurtzeko prozedurak martxan daudela eta beraz, kulturaren historia (adierazmolde horren zehaztasun gabezi guztiarekin!) has¡ dela: propioki historikoa den Kultura, bere buruaren historia egiteko ahalbidearekin bat datonena.

65. Beraz: kontzientziaren kontzientzia edukitzeko ahalbide horrek (kontzientzia gauza bihurtzea dakarrena, noski), abstrakzio maila berezi batera igotzea esan nabi du, eta era honetan zehazten ahalegintzen gara: pentsamenduaren esistentzia, ideien esistentzia, kontzeptuen esistentzia. Han da, kontzeptuen bidez pentsatzea pentsatie kontzeptuaren berdina da; eta kontzeptuaren kontzeptu agerpenak errealitatea eta ideia aldentzea dakar, eta aldi berean esistentziaren eta kontzepzioaren arteko nahasketa: azkenik, azaldu da baitatearen modu bat, kontzeptua, zeinarentzat esistitzea eta izatea gauza bera bait dira. Eta operazio linguistikoaren seme antzeko hori da idea, aita eta ama aldentzen dituena, eta aldentzean ente independiente bezala sortzen ditu: kontzeptuaren errealitatea finkatzen den uiietik bakarrik hasi bait daiteke bizkuntzaz eta hizkuntzarengandik dependientea den errealitateaz hitzegiten. Hizkuntza sustantibo arrunta sortuta, gure artean erabilera arrunta duen eran hizkuntza kontzeptua sortuta, horrek aldi berean gauza kontzeptua, hizkuntzaren objetuarena esan nahi du, baina hizkuntza eta bere gauza ezin dira esistitzera iritsi ideiaren eta kontzeptuaren bitartez ez bada, eta horrela errealitatearen forma sortzailea eta jerarkikoki primarioa itatera insten da. Eta horrela dator bat Historia kontzeptuaren nagusitasunarekin. Baina, hemen aurkitu nahi duguna da ea kontzeptuaren nagusitasunak nola frogatzen duen behin betiko bere presentzia hakarrik, eta frogatzean, nola baiesten duen aldi berean hizkuntzatik hizkuntzarako itzulpenaren agerpenarekin.

66. Oinarrizko azterketa horretara itzultzen gara: itzulpenak gauza bihurtutako pentsamenduaren esistentzia esan nahi du (bere produktu guztien gauza bihurtze prozesuaren gailuna bezala): bi hitzen irteko parekotasuna, bien pean dagoen kontzeptu amankomunaren bi tartekotzan bakarrik oinarritzen da, bi diskurtsu linguistikoren identifikazioak logika baten sorrera dakarren bezala. Horrela, Zafarewicz ek, oraindik nolabaiteko inozokeriarekin orain urte batzuk Hartmann en Zur Konstitution einer aligemeinen Grammatik liburuaren aipamena Kratylos aldizkarian (1963, 17. or) egitean, hau zioen: «Itzulpen prozesuen erdiko etapa horrela azaldu da: hizkuntza bateko edukiaren eta itzulpenaren artean eskema logikoaren etapa dago, edukiaren azterketaren ondorioa»; bertan, ordea, itzulpenaren eta erdiko eskemaren azalpena nahasia eta tradizionala da oraindik, eta nahasketa are argiagoa da, eskema logikoa, bukaeran, edukiaren azterketa operazioaren ondorio bezala aurkezten denean. Ikusi dugunez, ideien nagusitasuna itzulpenarekin sortzen da, aniztasunaren batasunari eusteko premia praktikoaren presioaren pean; eta prozesua batez ere generiko bezala azaldu badugu, erakutsiz nola itzulpenak azaltzen eta eusten duen Bistoriaren egunsentian eskema logikoen nagusitasuna, nolabait izan da genesiak egungo egoera, erreala, indarrean dagoena argitzeko mito bistoriko bezalajokatzeko: hizkuntz aniztasunari beren parekotasun printzipioarekin batera eutsiz, itzulpen praktika, kontzeptuen nagusitasuna eta eskema logikoen etengabeko lekukoa (teorikoki) eta euskarria (izatez) da.

67. Azken hamarkadetan bebin eta berriz azaldu den susmo bat da, nagusitasun hori, zerbait unibertsala eta beharrezkoaren («hor dagoela») itxuraren azpian kontzepzio partikular baten tirania dela, grekerarena alegia (bere forma latinoaren pean, jakina), kontzepzio horn propioki dagokion bizkuntza gure bizkuntzen sustratoa izan delako. Adibide pare bat jartzearren, 1951an, Joacbim Jurgius Zientzien Elkartearen lan saioen agirietan, Sprache und Wissenschafí bezala argitaratuetan, Gotinga, 1960, (beste eritzi batzuen artean, esate baterako Snell edo Hartmann-enak) H. Wein-en hauek entzun ziren: «Europear motako zientzia oro antzinako Greziako hizkuntzak baldintzatuta daude, zeinaren funtsezko estrukturan, numeroak, denborak, errealitateak (Din glichkeit) paper garrantzitsua jokatzen bait dute»; bestalde, L. Rougier-ek La métaphysique et le langage (Paris, 1960) liburuan, arazo metafisiko tradizionalak hizkuntz arazoak direla esaten zuen, eta gure hizkuntzen gauza batzuk aztertzen zituen, adibidez aldi berean esistentzia-aditza zen lotura-aditz bat edukitzea; eta azkenik W. Wieland ek Die aritotelische Physik liburuan (azpititulua: «Zientzia naturalen sorrera eta printzipioen azterketaren baldintzapen linguistikoak Aristotelesengan»), Gotinga, 1962, substantzializazio prozesua hasieran erlazioak zirenen (kualitatea, kausa, amaiera, esentzia) bidez deskribatzen ahalegintzen zen, horrela, Mendebaldeko pentsamendu iientifikoaren moduloak Aristotelesengan oinarrituz. Bien bitartean, bizkuntz anaroen ikertzaileek, amerikanoek batez ere, eta B.L. Whorf-ek bereziki, hizkuntza horiei zegozkien eta griegoarentzat edo guretzat ezezagunak ziren mentalitateak edo kontzepzio eta eskema logikoak ezagutarazten zituzten atsegin handiz.

68. Baina arazoa ezin da orain era horretan planteatu, ikusi bait da bereziki griegoa dena orokorrean abstraktoa denarekin (Kulturarekin, kontzientziaren kontzientzia den zentzuan) nola nahasten den, eta hain zuzen zerbait partikularra (hizkuntza bat, kultura bat) izatera, bere lehen erreproduziotik (erromatarrera itzultzean) abiatuz amaierarik gabe orokortzailea egiten den momentuan bakarrik iristen dela, eta beste mentalitate eta kontzepzioen deskribapen bera ezin egingo litzateke, aldi berean Mendebaldeko sistema bakar horretara itzuli gabe, non bait daude munduaren edo mentalitatearen kontzepzio kontzeptuak. Ez da griegoari griegoa den neurrian egiten zaion kritika edo liberazioa, baizik griegoari unibertsala den neurrian egiten zaiona; ez ideia griegoen liberazioa, ideien liberazioa baizik.

69. Gertatzen dena da, itzulpenaren agerpenean oinarritzen eta azaltzen ikusi ditugun presupostu historikoek, eta aldi berean hizkuntzen arteko itzulpen praktikaren jarraipenak, kontzeptuen errealitate batean, horrela deitzearren, eta etengabe bere kontzepzio propioak baldintzatutako mundu batean bizitzera behartzen gaituztela; non, hitzak forma arazo hutsak diren bezala (izan ere, modu hatera edo bestera, bizkuntza batean edo bestean, gauza hera aipatzen bait dute, eta horren arabera ulertzen gara guztiok), era berean eta aldi berean materia posiblea eta bizitza posiblea, materia inerte huts bezala, mundu honetan errealki zerbait izan arazten dituzten kontzeptuen pean bait daude. Eta horrela, biztun ezberdinen arteko komun ikazioak (itzulpen aukerak), faltsifikazio amankomuna unibertsalki ezartzen du eta kontzeptu eta eskema bitartekotzaile horietako bakoitza derrigorrez onartu beharrak, eskema eta kontzeptu horiek guztiok ordezkatu beharra dakar berekin, zorionez bitzekin nahastutako bizitza posible baten ordez.

70. Baina, norbaitek hizkuntza unibertsal bat, komunikaziorako giza bitarteko orokor bat sortuz (hain zuzen, bebin eta berriz nabi izan den bezala) bizkuntz aniztasunarekin bukatu nahiko balu (eta beraz itzulpenarekin), hizkuntza bakar hori, tamalez, hizkuntza ezberdinen itzulpenean finkatu behar izan den sustantzia linguistikoaren baieztapen eta kodifikazioa baino ezin izango litzateke; eta horrela bizkuntzaren sustantzia errealitate osora igoz, Sustantzia orohar, ordezkatu ezin den askatasuna ordezkatzen duen Sustantziari eusten jarraitzeko ere balioko luke, eta horrela Gizadia bere bizkuntza baino ezagutzen ez duen tribu isolatu bat, eta beraz, munduaren ikuspuntuaz daukan bere kode propioaren esklabu bilakatuko litzateke nabi eta nabiez. Chomskyren eskola eta beste batzuk gaur egun unibertsal linguistikoak bilatzeko egiten an diren ahaleginak, bizkuntzen arteko itzulpen automatikoaren premiak eraginda daude azken finean, eta bilaketa horrek arrakastarik izango balu, gauza bat bihurtuko luke, Gizadia sustantzia erreal gisa finkatuko litzateke, den bezala eta Gizadiak Historia idazten zuen neurrian Bistoriak Gizadia egin duen bezala, baina oraindik pentsa daiteke ordea bere patua hain zuzen bere beste patuaren ukazioa zela. Eta hizkuntza logikoa, edo kiribila kiribilduz esaten den bezala bogika formaldun hizkuntzari buruzko ahalegin emankor haiek, garbi dago honi dagokionez ez dakartela ezer berririk bizkuntza matematiko tradizionalaren parean: berak sortutako unibertsoei buruz hitzegiteko egindako hizkuntza da, kuriosoki naturala deituriko lengoaiaren funtzioekin zerikusi gutxi daukana, non funtsezkoa bait da objetu arraro eta indefinitu batekiko kontraesana; munduaz, mundu hori sorkuntza linguistiko hutsa izango litzatekeen ikusmolde beldurgarriarekin bakarrik hitzegin ahalko litzateke zehazki (eta lengoaia formalizatu batean zehaztasunarekin hitzegitea, mintzoa bera da).

71. Edozein inteligentzia edo bizitza posible ordezkatu digun kontzeptu-munduaren kontra errebolta bat egiteko bide batez pentsatzea zaila da ezinezkoa ez esatearren , batez ere Babelgo seme alaba sakabanatuek elkar ulertzeko premiak itzulpenaren errealitatea ezarri duenetik. Zentzuz idazten zuen B. Willeyk bere Seventeenth Century Background liburuko 2. orrialdean (Londres, 1934): «Egite bezala ikusitako dotrinak pentsamenduzko ahalegin handiekin, ikus daiteke dotrinak bakarrik direla, eta ez egiteak». Baina zentzuz, inork ez du pentsatuko pentsamenduzko ahaleginik handienak ere ez direla horretarako gai; aldiz pentsa daiteke, kontzeptuak suntsitzeko, seguraski, hitzak baino zerbait gehiago beharko dela.