Carmina Burana. Zenbait kontu profano - Karlos del Olmo

Irakurri artikulua pdf formatuan.

1934an Orffen eskuetara Erdi Aroko alemanez eta latinez idatzitako eskuizkribu bat heldu zen. Carmina (kanta, latinez) Burana (Beurengo monasterioan aurkitu zutelako) bilduma garai hartan Europa alde hartako adituek ezagutzen zuten Erdi Aroko kanta bildumarik garrantzitsuena zen. Estiria inguruan 1220tik 1250era bitartean idatzia, 1847an plazaratu zuen Andreas Schmeller-ek. Bilduma irakurri eta egun gutxiren bueltan, musikariak zegoeneko landuta zituen kantata eszeniko baten oinarriak, eta 1935a eta 1936a bitartean partitura paratzen hasi zen. Carl Orffek jatorrizko bildumako poema batzuk besterik ez zuen aukeratu, bilduma askozaz ere zabalagoa delako.

Ordura arte jendeak Orff ezagutzen zuen musika pedagogoa eta antzinako musikan aditua zen aldetik, baina 1937an Carmina Burana Alemanian estreinatu zuenetik, konposatzaile gisan ere ospe handia bereganatu zuen. Egun oso entzutetsua izan arren, hasieran kritikariek ez zuten obra lar ondo hartu: musika aldetik, halako jazz ukitu batzuk igartzen zizkioten, lirikari dagokionez, ordea, letra “ulergaitza” gertatzen zela zioten. Orffek Cantiones profanae cantoribus et choris cantandae comitantibus instrumentis atque imaginibus magicis deitura gaineratu zien, hau da, kantari eta koreutentzako kantu laikoak, instrumentuekin eta irudi magikoekin xaramelatu beharrekoak.

Bilduma benetako summa poetica moduan gorde zuten monasterioan 1806a arte, urte hartan sekularizatu ziren-eta Inperio Sakroaren Estatuak. Oso aldi biziaren lekukotasuna ematen dute neurtitzek, Erdi Aroaz badihardugu ere, XII. mendean mundu modernorako bilakabidea hasia zela esan dezakegulako. Inperioko Erroma desegin ostean, menderik mende kultura monasterioetara aterpetu zen, klero erregularraren ondare bihurturik, batez ere ordena beneditarren adar ezberdin eta ugariek (klunitarrak, zistertarrak) eraentzen zutela. Hiriak sendotu ahala, beste kultura mota bat garatuz joan zen, alde zituena errege-erreginen babesa eta obispoen sustapena (ez zituzten oso begi onez ikusten monjeak). Eta monasterioen ingurukoa barik, kultura berri hura sekularra zen, mundutarra.

Monasterioetako kulturaren eta sekularraren arteko kontrakarraren haragitzerik nabarmenena San Bernardo Clairvauxkoaren eta Pedro Abelardo filosofoaren arteko auzia dugu. Azkena egun ezagun-ezaguna dugu Eloisari zion onerizkoaren inguruan eraturiko legendaren ondorioz. Sinesmen arerio biek elkarri aurpegiko larruak ondo ere ondo ikusi zizkioten 1140. urtean, Sens-eko kontzilioan. Batzar hark Abelardoren tesiei gaitz iritzi bazien ere, ez zuen lortu garai hartako gizarteak filosofo maitemindua gizakion pentsamenduaren gailur argitsuenetako batzat jotzea galarazterik. San Bernardok, Abelardori azpia jatearren, ikur biblikoen mendean bizi zen garai batean, pentsalariari Goliat deitu zion, Txerrenen beraren osagai txar guztien pertsonifikaziotzat zutelako. Izengoiti horretatik ei dator “goliardo” izendatzea Carmina horien egile izan litezkeen poetei. Nortzuk ziren, ordea, goliardo entzutetsuak?

Arte hartan, Europako bideak pelegrinek eta gerrariek beste inork ez zituen higatzen. Apur-apurka ikasleen ibilgu ere bihurtzen hasi ziren, unibertsitate eta kolegioak eratu ahala. Dena dela, garai hartako gizarte lotuan askatasun apur bat izateko modurik onena kleriko sartzea zen; ez zegoen, barren, zertan apaiz ordenatu, tontsura jasotzea nahikoa zen eliz estamentuari atxikitzeko. Oso erlijio bokazio sendorik ez zuten kleriko haiek, loturarik gabeko eliz jende alderraia izanik, clerici vagantes izeneko ordenak eratu ohi zituzten, eta jaiotzen ari ziren unibertsitate eta eskoletako ikasleekin batera, goliardoen gizarte klasea hezurmamitu zuten. Goliardo zeritzeten, arestian esan legez, eliza katolikoaren sinbologian Goliat gauza txar askoren ikur garbi eta ezaguna zelako. Goliardoek bizipoza, mundu honetako plazerak, haragizko amodioa eta natur zaletasuna aldeztu ez ezik, gizarte eta eliz estamentu ofizialei sano kritika satirikoak egiten ere zizkieten. Erdi Aroak izan ohi duen iluntasun sona horretatik oso urrun ziren, beraz, bizi jomugaren aldetik.

Literatur osagaiari gagozkiola, Goliardoen mugimendu poetikoa Alemanian, Ingalaterran, Frantzian eta Espainian garatu zen, espezialki, XI. mendetik XIII.era bitartean. Oso giro landu eta literaturzalean sortu zen joera, eta idazlariak Eliza ofizialeko kleriko, ikasle edo kapare izan ohi ziren, erretorika latindarra eta klasikoen literatura ondo menperatzen zituztenak. Eliza Katoliko ofizialaren kezketatik eta gizarte modu arruntetik ihesi, bizilege alaiago batera alde eginez, haien literatur kezka eta sormena inguruko giroa satirizatzeko poesiak sortzera bideratu zituzten: liturgiako eresien seriotasuna eta maiestatea parodiatzen zituzten, ikasle pikaroen malezia eta pikardia goraipatzen eta gaitzat ardoa eta maitasuna erabiltzen. Poesia landuari berrikuntza ekarri zioten, unibertsitateko katedratik eta tenpluko pulpitutik tabernara eta putetxera eraman zutelako, baina ez herri xehea dibertiarazteko asmoz, herritarrak nekez uler baitzitzakeen latin jori hura eta halako txiste intelektualak. Hartzaileek, beraz, gutxiengo elitista bat eratzen zuten, goliardoen poesia oso prestakuntza intelektual handia zutenek besterik ezin zutenetik behar bezala dastatu. Hara hor kantu sorta profano hau hobeto ulertzeko zenbait lorratz.

FORTUNA IMPERATRIX MUNDI		FORTUNA, MUNDUKO ENPERATRIZA

1. O Fortuna O Fortuna velut luna statu variabilis, semper crescis aut decrescis; vita detestabilis nunc obdurat et tunc curat ludo mentis aciem egestatem, potestatem dissolvit ut glaciem. Sors immanis et inanis, rota tu volubilis, status malus, vana salus semper dissolubilis, obumbrata et velata michi quoque niteris; nunc per ludum dorsum nudum fero tui sceleris. Sors salutis et virtutis michi nunc contraria, est affectus et deffectus semper in angaria. Hac in hora sine mora corde pulsum tangite; quod per sortem sternit fortem, mecum omnes plangite!		1. Oi, Fortuna Oi, Fortuna, nola iretargia burubidez aldagarria, beti goraldian edo beheraldian!; bizi gaitzesgarriak aurrena du sorgortzen eta gero akuilatzen, olgetan, adimen zorrotza; pobrezia, aginpidea urtuta izotza legez. Zori odoltia eta zirtzila, zu, gurpil aldakorra, jite txarrekoa, osasun hutsalekoa, beti eta beti urkorra, gerizpetsua eta estalia niretzat ere dirdira; orain jostatze hutsez bizkarra biluzia eroanarazten dit zure zitalkeriak. Osasun zoria eta dohaina orain nire aurka, hara hor onerizkoak eta akatsak beti nekepe modura. Ordu honetan luzapenik gabe jo itzazue ene bihotz hariak; zeren zoriak bota baitu irmoa, egin denok nirekin negar!



2. Fortune plango vulnera Fortune plango vulnera stillantibus ocellis quod sua michi munera subtrahit rebellis. Verum est, quod legitur, fronte capillata, sed plerumque sequitur occasio calvata. In Fortune solio sederam elatus, prosperitatis vario flora coronatus. Quicquid enim florui felix et beatus, nunc a summo corrui gloria privatus. Fortune rota volvitur: descendo minoratus; alter in altum tollitur; nimis exaltatus rex sedet in vertice caveat ruinam! nam sub axe legimus Hecubam reginam.		2. Fortunak zaurituta negar degit Fortunak zaurituta negar degit begi malkotsuekin, bere faboreak dizkidalako kendu moldakaitz horrek. Egia da, hala leitzen baita, geroko gereziekin, esaerak hala darraio, ezin dela ase inor. Fortunaren tronuan eseri nintzen goratua aberasbideak naroki lorez koroatua. Zinez, nola nintzen loratu, zoriontsu eta alairik, berdin gero goratik malkartu loriaz gabeturik. Fortunaren gurpila biraka: ni gutxietsita beheraka; besteren bat gora daroa; lar goraipaturik erregeak, erpinean jarririk, galbidea du zelatari!, ardazpean baitugu leitzen Hekabe dela agintari.

IV.- IN TABERNA		IV.- TABERNAN

11. Estuans interius Estatus interius ira vehementi in amaritudine loquor mee menti: factus de materia, cinis elementi similis sum folio, de quo ludunt venti. Cum sit enim proprium viro sapienti supra petram ponere sedem fundamenti, stultus ego comparor fluvio labenti, sub eudem tramite nunquam permanenti. Feror ego veluti sine nauta navis, ut per vias aeris vaga fertur avis; non me tenent vincula, non me tenet clavis, quero mihi similes et adiungor pravis. Mihi cordis gravitas res videtur gravis; iocis est amabilis dulciorque favis; quicquid Venus imperat, labor est suavis, que nunquam in cordibus habitat ignavis. Via lata gradior more iuventutis inplicor et vitiis immemor virtutis, voluptatis avidus magis quam salutis, mortuus in anima curam gero cutis.		11. Barnetik garretan Barnetik garretan ira sukorrez garraztasunean neurekiko berbetan: materiaz egina, errauts ekaiaz hostoa dirudit, haizearen jostagarria. Berezko izan arren gizaki jakitunak harri gainean jartzea egoitzaren bermea, ene lerdoa erkatzen naiz ibai zalantzatiarekin, ibilgu beretik inoiz ez baitirau. Ni eramaten uzten diet marinelik bako barkuak eta airebidez alderrai doan txoriak lez; ez naute estekek lotzen, ez giltzak ixten, antzekoak ditut bilatzen eta zitalekin elkartzen. Bihotz zentzutasunari gauza grabea deritzot; olgeta atsegina da goxoagoa abaraska baino; Venusen agindu oro lan arina da, inoiz ez baita bihotz ahuletan bizitzen. Bide zabaletik nabil gazteak ohi bezala bizioetan endredatuta bertuteaz atzenduta, plazera desioago salbazioa baino areago, ariman hilotzik azalaz arduraturik.



12. Olim lacus colueram Olim lacus colueram, olim pulcher extiteram, dum cignus ego fueram. Miser, miser! modo niger et ustus fortiter! Girat, regirat garcifer; me rogus urit fortiter; propinat me nunc dapifer. Miser, miser! modo niger et ustus fortiter! Nunc in scutella iaceo, et volitare nequeo dentes frendentes video. Miser, miser! modo niger et ustus fortiter!		12. Antzina lakuak apaintzen Antzina lakuak apaintzen, antzina galant agertzen, artean zisnea nintzen. Erru-errukarria! gogotik esmeria eta guztiz kiskalia! Jira-biraka nau sukalkinak; suak gogor kiskalia; orain mahairatzen zerbitzariak. Erru-errukarria! gogotik esmeria eta guztiz kiskalia! Orain erretiluan natza eta egin ezinik hegaka hortz zorrotzei behaka. Erru-errukarria! gogotik esmeria eta guztiz kiskalia!



14. In taberna quando sumus In taberna quando sumus non curamus quit sit humus, sed ad ludum properamus, cui semper insudamus. Quid agatur in taberna, ubi nummus est pincerna, hoc est opus ut queratur, si quid loquar, audiatur. Quidam ludunt, quidam bibunt, quidam indiscrete vivunt. Sed in ludo qui morantur, ex his quidam denudantur quidam ibi vestiuntur, quidam saccis induuntur. Ibi nullus timet mortem sed pro Baccho mittunt sortem. Primo pro nummata vini, ex hac bibunt libertini; semel bibunt pro captivis, post hec bibunt pro vivis, quater pro Christianis cunctis, quinquies pro fidelibus defunctis, sexies pro sororibus vanis, septies pro militibus silvanis. Octies pro fratribus perversis, nonies pro monachis dispersis, decies pro navigantibus, undecies pro discordantibus, duodecies pro penitentibus, tredecies pro iter agentibus. Tam pro papa quam pro rege bibunt omnes sine lege. Bibit hera, bibit herus bibit miles, bibit clerus, bibit ille, bibit illa, bibit servus, cum ancilla, bibit velox, bibit piger, bibit albus, bibit niger, bibit constants, bibit vagus, bibit rudis, bibit magus. Bibit pauper et egrotus, bibit exul et ignotus, bibit puer, bibit canus, bibit presul et decanus, bibit soror, bibit frater, bibit anus, bibit mater, bibit ista, bibit ille bibunt centum, bibunt mille. Parum sexcente nummate durant, cum immoderate bibunt omnes sine meta. Quamvis bibant mente leta, sic nos rodunt omnes gentes, et sic erimus egentes. Qui nos rodunt confundantur et cum iustis non scribantur. Io!		14. Tabernan gaituzula Tabernan gaituzula heriok guri bost ardura, jokora jotzen dugu orduan, beti izerdi koipetuan. Tabernan ari garela, non sosa den edari bidea, horra hor ulertu ezina, beraz, adi ezazue nire ekina. Nor jokoan, nor edanean, batzuk bizi dira bitzuetan. Zeren jokoan ari direnetarik batzuk jo eta biluzgorririk, besteak bertan beztiturik, bat edo beste zakuz jantzirik. Han inor ez herioren beldur zoria utzi baitute Bakoren esku. Lehena ardoak aberastuaren alde, harengatik edaten baitute libroek; bestea ahoratzen presoen izenean, gero hirugarrena irensten bizien alde, laugarrena kristau guztien izenean, bosgarrena sinestun hildakoen alde, seigarrena ahizpa friboloen izenean, zazpigarrena gudari salbaien alde. Zortzigarrena frai perbertsoen alde, bederatzigarrena monje barreiatuen izenean, hamargarrena nabigatzaileen alde, hamaikagarrena disidenteen izenean, hamabigarrena penitenteen alde, hamahirugarrena ibiltarien izenean. Bai aita santuaren nola erregearen alde denek edaten dute legerik gabe. Edale andrea, edale jauna, edale gudaria, edale abadea, edale mutila, edale neskatila, edale morroia, edale neskamea, edale arina, edale geldoa, edale zuria, edale beltza, edale ekinkorra, edale alferra, edale zakarra, edale igarlea. Edale behartsua eta gaixoa, edale jazarria eta ahaztua, edalea gaztea, edale edadetua, edale prelatua eta dekanoa edale serora, edale fraidea, edale amama, edale ama, edale hau, edale hura, edale ehunka, edale milaka. Gutxi seiehun txanponek iraun, noiz neurrigabe denek helmuga barik duten edaten. Gogo biziz edan bezate, nola denok gu ahotan maneiatu, eta hala izango gara premiadun. Nahas daitezela gure maiseatzaileak eta justuekin inskriba ez ditzatela. Ondo!



18. Circa mea pectora Circa mea pectora multa sunt suspiria de tua pulchritudine, quae me laedunt misere. Manda liet, manda liet, min geselle chumet niet. Tui lucent oculi sicut solis radii, sicut splendor fulguris lucem donat tenebris. Manda liet, manda liet, min geselle chumet niet. Vellet Deus, vellent dii, quod mente proposui, ut eius virginea reserassem vincula. Manda liet, manda liet, min geselle chumet niet.		18. Nire bularretik Nire bularretik hainbat aiene sortzen zure edertasunagatik, maluruski nautenak zauritzen. Zoaz eresi, zoaz kanta, ene maitea iritsi ez baita. Dirdira dituzu begiak nola eguzki izpiak, nola oinaztargi dirdaiak ilunpeari egiten dion argia. Zoaz eresi, zoaz kanta, ene maitea iritsi ez baita. Alajainkoa, alajainkoak buruan ditudan asmoak, nola haren birjinitatea loturetatik aske uztea. Zoaz eresi, zoaz kanta, ene maitea iritsi ez baita.



22. Tempus est iocundum Tempus est iocundum, o virgines, modo congaudete vos iuvenes. Oh - oh, totus floreo, iam amore virginali totus ardeo, novus, novus amor est, quo pereo. Mea me comfortat promissio, mea me deportat negatio. Oh - oh, totus floreo, iam amore virginali totus ardeo, novus, novus amor est, quo pereo. Tempore brumali vir patiens, animo vernali lasciviens. Oh - oh, totus floreo, iam amore virginali totus ardeo, novus, novus amor est, quo pereo. Mea mecum ludit virginitas, mea me detrudit simplicitas. Oh - oh, totus floreo, iam amore virginali totus ardeo, novus, novus amor est, quo pereo. Veni, domicella, cum gaudio; veni, veni, pulchra, iam pereo. Oh - oh, totus floreo, iam amore virginali totus ardeo, novus, novus amor est, quo pereo.		22. Denbora alaia da Denbora alaia da, oi, birjinak, jostatu gisara zuek gazteak. Oi, oi, guztiz loraturik, neskatilaren onerizkoagatik guztiz suturik, amodio berri-berriagatik, hiltzen naiz ni. Naretzen nau promesak, erbesteratzen ezetzak. Oi, oi, guztiz loraturik, neskatilaren onerizkoagatik guztiz suturik, amodio berri-berriagatik, hiltzen naiz ni. Negu partean pertsonak eraman ona, udalehen aldartean bor-bor odola. Oi, oi, guztiz loraturik, neskatilaren onerizkoagatik guztiz suturik, amodio berri-berriagatik, hiltzen naiz ni. Jostari nau jartzen birjintasunak, atzera dit eragiten sinpletasunak. Oi, oi, guztiz loraturik, neskatilaren onerizkoagatik guztiz suturik, amodio berri-berriagatik, hiltzen naiz ni. Zatoz, dontzeila, pozarren; zatoz, zatoz, ederra, hiltzen naiz eta. Oi, oi, guztiz loraturik, neskatilaren onerizkoagatik guztiz suturik, amodio berri-berriagatik, hiltzen naiz ni.

BLANZIFLOR ET HELENA		LILIZURI ETA HELENA

24. Ave formosissima Ave formosissima, gemma pretiosa, ave decus virginum, virgo gloriosa, ave mundi luminar, ave mundi rosa, Blanziflor et Helena, Venus generosa!		24. Agur ederrik ederrena Agur ederrik ederrena, gema preziosoa, agur birjinen dirdira, birjina loriosa, agur munduaren argia, agur munduaren arrosa, Lilizuri eta Helena, Venus emankorra!